ဝၼ်းတီႈ 01/08/2017 ၶၼ်လႅၵ်ႈငိုၼ်း ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ငိုၼ်းထႆး 1 ဝၢတ်ႇ = 40.71 ပျႃး၊ ငိုၼ်းတေႃႊလိူဝ်ႊ(US) 1 တေႃႊလိူဝ်ႊ = 1355.00 ပျႃး၊ ငိုၼ်းၶႄႇ 1 ယႅၼ်ႉ = 201.66 ပျႃး (ၶၼ်လႅၵ်ႈငိုၼ်း လုမ်ႈၾႃႉ)။

ၶၢဝ်ႇမျၢၼ်ႇမႃႉဢလိၼ်း ဝၼ်းတီႈ 01/08/2017 ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉဝႃႈ ၶၼ်ငိုၼ်းမိူဝ်ႈဝႃး 31/07/2017 ငိုၼ်းထႆး 1 ဝၢတ်ႇ = 40.15 ပျႃး၊ ငိုၼ်းတေႃႊလိူဝ်ႊ(US)  1 တေႃႊလိူဝ်ႊ = 1363.00  ပျႃး၊ ငိုၼ်းၶႄႇ 1 ယႅၼ်ႉ = 201.81 ပျႃး။

ၵႃႈၵွၼ်ႇပူၼ်ႉမႃး တေလႆႈငိၼ်း သၢမ်ပၢၼ်ၸဵတ်းသႅၼ်း တူၵ်ႇတၵ်ႉ ဢုပ်ႇလၢတ်ႈ ၵၼ်ဝႃႈ “တႆးပႆႇ ၽွမ်ႉၵၼ်လူင်” ၼႆမႃးၶိူဝ်းယႂ်း တႃႇသေႇၸူဝ်ႈပၢၼ်။ ၵမ်းၼႆႉတႄႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ တႆးၽွမ်ႉၵၼ်ယဝ်ႉလူး ၸိူဝ်းႁဝ်းပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်ၶႂ်ႈႁႂ်ႈတႆးၽွမ်ႉၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းဝႃႈ ႁဝ်းတေၸွႆႈထႅမ် ၸိူင်ႉႁိုဝ် ၼင်ႇႁိုဝ် ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈတႆး တေဢမ်ႇပဵၼ်ၾႆးၽိူင်း သေ တေပဵၼ်ၾႆးၸိုင်းတုမ်။


ပေႃးတူၺ်း ၵေႃပွင်ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိုင်ႈတႆး CSSU (ယၢမ်းလဵဝ် မီးလုၵ်ႈၸုမ်း ပႃႇတီႇ၊ တပ်ႉသိုၵ်း၊ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ 10 ၸုမ်း) သူင်ႇတူဝ်တႅၼ်းလူင်းပိုၼ်ႉတီႈ လၢႆၸႄႈဝဵင်း ထိုင်ပႃး မိူင်းၶၢင် ၸႄႈၵႅင်း တိူင်းတႃႇလိူဝ်ႇ မိူင်းယၢင်းလႅင် တေႃႇႁွတ်ႈၵဵင်းမႂ်ႇ မိူင်းၵွၵ်ႇ ရယွင်း။ လႆႈႁၼ် တူဝ် တႅၼ်း လၢႆမူႇလၢႆၸုမ်း ဢၼ်ႁပ်ႉပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်း CSSU သေ လူင်းပိုၼ်ႉတီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵူႈ ၵေႃႉ ဝႆႉသတိ ၾၢင်ႉ ဢမ်ႇတၵ်ႉဢမ်ႇတူၵ်ႇ ၶတ်းၸႂ်ငိူင်ႉဝႄႈ  ၼႃႈၵၢၼ်သုၼ်ႇတူဝ် သုၼ်ႇၸုမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ သုၼ်ႇပႃႇတီႇ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ သေ ၶတ်းၸႂ် ဢဝ်ၸိုဝ်ႈ CSSU ပဵၼ်လၵ်း။


ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ CSSU ၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်ၵၢႆႇ ႁႂ်ႈတႆးၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ ၊ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းတႃႇ တႆးၽွမ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ထုၵ်ႇၾၢင်ႉ တႄႉမူႇလႂ်ၸုမ်းလႂ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်း CSSU သေ သၢင်ႈၸိုဝ်ႈသဵင် တႃႇမူႇၸုမ်း ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။ ထုၵ်ႇလႆႈဢဝ်လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ တီႈၵေႃ ပွင်ၵၢၼ်ၽွမ်ႉ ႁူမ်ႈၸိုင်ႈတႆး CSSU သေ သိုပ်ႇသၢင်ႈ ႁႂ်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်လိူဝ်ၼႆႉ သိုပ်ႇသၢင်ႈလွင်ႈၶွတ်ႇလိူတ်ႈၵၼ် ႁႂ်ႈသိုပ်ႇပဵၼ်ၼမ်ႉၼိုင်ႈၸႂ်လဵဝ်ၵၼ်လိူဝ်ၼႆႉထႅင်ႈ ။


ပေႃးဢဝ်တႃ ၾၢႆႇၽူႈၶဵၼ်တူၺ်းတႄႉ ပေႃးတၢင်ႇၸုမ်း ၶွတ်ႇလိူတ်ႈၵၼ် ၼင်ႇႁိုဝ်ၶဝ်တေတႅၵ်ႇတေလႅဝ် ၼင်ႇႁိုဝ်ႁႅင်းၶဝ်တေဢူၼ်ႈ ၼင်ႇႁိုဝ်ၶဝ်တေယၢပ်ႇယၢၵ်ႈ ၵပ်ႉၵိၼ်းတေႁဵတ်းႁိုဝ် သႄႇယူင်းပူင်းၸႃႉ ႁူႉတေဝၢင်းၽႅၼ်ယူႇ ၶိူဝ်းယႂ်း။


မိူၼ်ၼင်ႇ တပ်ႉမတေႃႇ တင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆး လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၸိသင်ႇ ႁႂ်ႈတုင်းႁပ်ႉ ႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတႆး ပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်းတီႈမိူင်းတေႃႉ မိူင်းထႃး ဢမ်ႇၼၼ် ဝဵင်းမိူင်းပၼ်ႇ ၼႆ  ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈၽႃႇထႅၵ်ႇ ၸႅၵ်ႇၸၵ်း။ ပၼ်ၼႃႈလီၸုမ်းလႂ်ၸုမ်းၼိုင်ႈ ႁႂ်ႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸတ်းႁဵတ်း လႅပ်ႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈ ၵေႃပွင်ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိုင်ႈတႆး ဢွၼ်ႁူဝ်ၸတ်းႁဵတ်းဝႆႉလူဝ်လူဝ် ။


ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၼႂ်းၸၢတ်ႈတႆး ၼႆႉ ဢမ်ႇလီ ၽွမ်ႉၸွမ်း ႁွၼ်ၼမ်ႉႁႅင်းလူမ်း ၽတ်ႉ ပဝ်ႇ သူၼ်းဢီးပိူင်လဵဝ်ၵူၺ်း။ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵၢၼ်ၵိုတ်းတိုၵ်းတူဝ်ႈမိူင်း NCA ၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၵၼ်၊ ဢမ်ႇမီး ပၢင်ၵုမ်ၵၢၼ်မိူင်း 21 ၸူဝ်ႈပၢၵ်ႇပီ ပၢင်လူင်ၵေႃႈ ထုၵ်ႇလႆႈႁႃတၢင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်။ ဢၼ်ပေႃႇ ပဵၼ်မႃး ၶၢဝ်းတၢင်းၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈ တၢင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီဝူၼ်ႉဝႃႈ ၼႆႉပဵၼ်တိုဝ်ႉတၢင်း ၵူၺ်း ႁဝ်းထုၵ်ႇလီ ဢဝ်မႃး ဝၢင်းၽႅၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ် မိူဝ်းၼႃႈ 3 ပီ၊ 5 ပီ၊ 10 ပီ 20 ပီ 30 ပီ 50 ပီ ပၢၵ်ႇပီ ႁဵင်ပီ တၢင်း ၼႃႈ တႆးထုၵ်ႇပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ် မိူင်းတႆးထုၵ်ႇလီ ပဵၼ်ဝႆႉ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆ လီသၢၼ်မိုဝ်းၵၼ် ဝၢင်းၽႅၼ်။


ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ်တႄႉ ထုၵ်ႇႁူမ်ႈၽႂ်ၵေႃႈႁူမ်ႈ ထုၵ်ႇႁွမ်းၽႂ်ၵေႃႈႁွမ်း တႃႇႁႂ်ႈၸိူဝ်ႉ ၶိူဝ်း ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပေႉတူဝ် ၸုၵ်းၼိူဝ်တိၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႆႈသေ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁူႉ ၵူၼ်းႁၼ် လႆႈလီ လႆႈပဵၼ်သေ ပႃး ၵၼ်ၶၢမ်ႈပူၼ်ႉ တႃႇႁႂ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢ တ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈၼႃႈလဵၵ်ႉတႃဢွၼ်ႇ။


မၢင်ၽဝ်ႇ ထူဝ်ႇၼဝ်ႈ ၵေႃႈ ထုၵ်ႇလႆႈပဵၼ်ႇ လၢႆးတူမ်ႈ၊ လၢႆးမွင်မၼ်း၊ ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇၺႃးလႅတ်ႇၽတ်ႉ တႅၵ်ႇၽူင်ႉ ၽွင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်မဵတ်ႉ ပဵၼ်သၢၼ် ….. တေႁဵတ်းႁိုဝ် ႁူမ်ႈၵႅတ်ႇၵင်ႈ။


ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ထုၵ်ႇလီ သၢၼ်မိုဝ်းၵၼ် ၵမ်ႉယၼ်ပၼ်ႁႅင်း CSSU ႁႂ်ႈ CSSU ပေႃးသိုပ်ႇသၢင်ႈ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၼႂ်းၸၢတ်ႈတႆး ႁႂ်ႈပေႃးၼႅၼ်ႈၼႃ ဢမ်ႇပဵၼ်ၾႆးၽိူင်း သေ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၾႆးၸိုင်းတုမ် သၢင်ႈ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈတူဝ်ႈထိုင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းမိူင်းတႆး ပေႃးၽွမ်ႉသဵင်ပဵင်းပၢၵ်ႇၵၼ်မႃးလႆႈ……


သဵင်ၶဝ်ႇႁွၵ်ႈ

ပေႃးဝႃႈမိူဝ်ႈၽုၵ်ႈၼႆ လႆႈႁူႉဝႃႈတီႈၵိူဝ်းၵုမ်ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း ၼၢင်းဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇၵေႃႈ တေမႃးထိုင်တီႈဝဵင်း ပၢင်လူင်ႁဝ်းသေ တေမႃးမွၵ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းတီႈႁဝ်း၊ ဢိၵ်ႇပႃးတေႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ်တင်းၵူၼ်းၼုမ်ႇႁဝ်း 12 ၵေႃႉသေဢုပ်ႇၵၼ်။ ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ ဝၼ်းတီႈ 13 ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းၵိူတ်ႇၶွင်ပေႃႈမၼ်းၼၢင်း ဢၼ်ပဵၼ်ၸွမ်သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်းၼၼ်ႉၼႆလႄႈ ႁဝ်းၵေႃႈယိၼ်းလီႁပ်ႉတွၼ်ႈ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈႁဝ်းပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ။


ၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈၸွမ်သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်း ႁွတ်ႈမႃးၽႅဝ်တီႈတူၼ်ႈတီး မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 7 (ၾႅပ်ႊၿိဝ်ႊရီႊ 1947) ၼႆၵေႃႈဢွၼ်ၵၼ်ႁပ်ႉတွၼ်ႈ၊ မႃးၽႅဝ်တီႈပၢင်လူင် ႁူဝ်ၶမ်ႈဝၼ်းတီႈ 8 ၼႆၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်တွၼ်ႈႁပ်ႉ၊ မိူဝ်ႈႁဝ်းတွၼ်ႈႁပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ႁဝ်းၵေႃႈၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ၊ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းဝႃႈ- မိူင်းမၢၼ်ႈႁဝ်းၼႆႉ ပေႃးထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ ႁဝ်းတေလႆႈပဵၼ်မိူင်းၵွၼ်းၶေႃယဝ်ႉ၊ တေဢမ်ႇလႆႈယူႇပဵၼ်ၶီႈၶႃႈပိူၼ်ႈယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တႆးသူၸဝ်ႈ ၶၢင်သူၸဝ်ႈ ၶျၢင်းသူၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ တေလႆႈသိုပ်ႇယူႇပဵၼ်ၶီႈၶႃႈပိူၼ်ႈထႅင်ႈလၢႆပီၼႆ ႁဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈလၢတ်ႈ၊ တေလွတ်ႈလႅဝ်းမိူဝ်ႈလႂ် ႁဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈလၢတ်ႈ၊ မၢင်ၽဝ်ႇတေပဵၼ်ထႅင်ႈ 2 ပီႁိုဝ်ႉ 20 ပီႁိုဝ်ႉၼႆၵေႃႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ မိူင်းၶၢင် မိူင်းၶျၢင်း မိူင်းတႆးၸိူဝ်းၼႆႉဢမ်ႇၸႂ်ႈမိူင်းလဵဝ်ၵၼ်၊ မိူင်းမၢၼ်ႈႁဝ်းၵွၼ်းၶေႃၼႆၵေႃႈ ႁဝ်းၵွၼ်းၶေႃႁင်းၵူၺ်း၊ ဢမ်ႇပႃးသူၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်တေၸၢင်ႈပႃးတင်းႁဝ်းၼႆႉမီး ရၶႅင်ႇ၊ မွၼ်းတင်းယၢင်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵူၺ်း ။


ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼၼ် ပေႃးသူၸဝ်ႈၶႂ်ႈလႆႈၵွၼ်းၶေႃမိူၼ်ၵၼ်တင်းႁဝ်း၊ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ်တင်းႁဝ်းၼႆၵေႃႈ သူၸဝ်ႈလူဝ်ႇလႆႈ ႁူမ်ႈၵၼ်တင်းႁဝ်း။ ပေႃးသူၸဝ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်တင်းႁဝ်းၼႆ ႁဝ်းလႆႈၵွၼ်းၶေႃမိူဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈ သူၸဝ်ႈၵေႃႈလႆႈၵွၼ်းၶေႃ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉၶႃႈယဝ်ႉ။ ႁဝ်းၶႃႈႁူႉယူႇ ၸိူဝ်းသူၸဝ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးယုမ်ႇယမ်ၼိူဝ်မၢၼ်ႈႁဝ်း၊ ပေႃးဝႃႈသူၸဝ်ႈ ဢမ်ႇယုမ်ႇယမ်ၼိူဝ်မၢၼ်ႈႁဝ်းၼႆၵေႃႈ ႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈႁဵတ်းဝႆႉလိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၵၼ်၊ လိၵ်ႈၶေႃႈတူၵ်းလူင်းၵၼ် (ဢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ဝႃႈ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ)၊ ပေႃးဝႃႈၽႂ်ပူၼ်ႉပႅၼ်လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆၼႆၵေႃႈ မၼ်းၵေႃႈပဵၼ်ၽူႈၵေႃႉဢၼ်ပူၼ်ႉပႅၼ်မၢႆမီႈယဝ်ႉ။


ၸွမ်သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်းဝႃႈၵႂႃႇၸိူင်ႉၼၼ်လႄႈ ႁဝ်းၸင်ႇလႆႈမႃးႁဵတ်းပၢင်ၵုမ် ဝၼ်းတီႈ 9-10-11 ၊ ထိုင်ဝၼ်းတီႈ 12 မႃးၵေႃႈႁဝ်းၵေႃႈမီးၶေႃႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်သေ ပဵၼ်မႃးလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်။ ပဵၼ်ဢၼ်လီယိၼ်းၸူမ်းတႄႉတႄႉ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈၸွမ်သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်းၼႆႉ ၸႂ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်၊ ဢႃယုမၼ်းၸဝ်ႈတိုၵ်ႉလဵၵ်ႉယူႇ 32 ၊ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ 1915 မိူဝ်ႈၼၼ်ႉယင်းပႆႇတဵမ် 32 ၊ ၾႅပ်ႊၿိဝ်ႊရီႊ 13 ၸင်ႇတဵမ်။


မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉၸႂ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်သေ တီႈဢၼ်မိူင်းတႆး မိူင်းၶၢင် မိူင်းၶျၢင်းၶဝ်တုၵ်းယွၼ်းမႃးၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းၸဝ်ႈတိုၼ်း ႁပ်ႉႁွင်းပၼ်ဝႃႈ ႁဝ်းၶႃႈတိုၼ်းတေဢမ်ႇပၼ်ယူပ်ႈယွမ်း။ ဢၼ်ၶဝ်ယွၼ်းမႃးၼႆႉပဵၼ် 1. ပေႃးႁဝ်း ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁဝ်းတေလႆႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်၊ မၢၼ်ႈတေဢမ်ႇလႆႈယူႇၾၢႆႇၼိူဝ်ႁဝ်း၊ ၽႂ်ၵေႃႈတေဢမ်ႇလႆႈ ယူႇၾၢႆႇၼိူဝ်ၽႂ် ႁဝ်းတေလႆႈမီးသုၼ်ႇလႆႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်။ 2. ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ တွၼ်ႈႁဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းမိူင်းႁဝ်းၼႆႉ ႁဝ်းတေဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးၵဵဝ်ႇၵပ်းႁဝ်းတင်းသဵင်ႈၼႆႉ ပႃးတင်းတူဝ်ႁဝ်း တေလႆႈႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်သေဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း။


မိူၼ်ၼင်ႇဢၼ်တေလႆႈႁူမ်ႈၵၼ်ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၼႆႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈလွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈ၊ လွင်ႈတိတ်းတေႃႇ ၼွၵ်ႈမိူင်း၊ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇငိုၼ်းၸေႈ ငိုၼ်းတႅင်းၵႃးၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၶွၼ်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း ႁူမ်ႈတုမ်။ ပေႃးၵဵဝ်ႇၵပ်းၾၢႆႇပၢႆးပၺ်ၺႃ၊ ပၢႆးယူႇလီ၊ ၾၢႆႇၾိင်ႈငႄႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ႁင်းၵူၺ်းၽႂ်မၼ်း၊ လွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၸႄႈမိူင်းၵေႃႈ ပဵၼ်ႁင်းၵူၺ်းၽႂ်မၼ်း။


ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈဢၼ်တူၵ်းလူင်းၵၼ်တင်း ဢႅတ်ႊတလီႊ မႃးၸိူဝ်းၼႆႉ တေဢမ်ႇလႆႈမႃးၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၸွမ်းပၢင်ၵုမ်ႁဝ်း။ ပေႃးမိူဝ်ႈလႂ် ႁဝ်းၶႂ်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၵေႃႈႁႂ်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ၊ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇတီႈၸွမ်သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်း တိုၼ်းႁပ်ႉႁွင်းဝႃႈ ၵဝ်ၶႃႈႁဝ်းႁၼ်လီ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ႁႂ်ႈလႆႈၵႂႃႇတူၵ်းလူင်းၼႂ်းသၽႃးၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ႁဝ်းၶႃႈတေႁဵတ်းၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈ။ ဢိင်ၼိူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ မၼ်းၸဝ်ႈလၢတ်ႈပႃးဝႃႈ မၢၼ်ႈပျႃးၼိုင်ႈၵေႃႈ တႆးပျႃးၼိုင်ႈ၊ မၢၼ်ႈပျႃးၼိုင်ႈၵေႃႈၶၢင်ပျႃးၼိုင်ႈ၊ မၢၼ်ႈပျႃးၼိုင်ႈၵေႃႈၶျၢင်းပျႃးၼိုင်ႈ၊ တေလႆႈၼင်ႇၵၼ် ဝႃႈၼႆ။


ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈလၢတ်ႈမႃးၸိူင်ႉၼႆလႄႈ ၶဝ်ၵေႃႈဢွၼ်ၵၼ်ၸူမ်းၸူမ်းသိူဝ်းသိူဝ်း။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်လႆႈၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းပႃးထႅင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းၶၢင်ၼႆႉမိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ မၼ်းပဵၼ်သၼ်လွႆၶၢင် ယူႇၵႅပ်ႈၵႅပ်ႈဢွၼ်ႇၵူၺ်း၊ ၶဝ်သမ်ႉယွၼ်းပႃးမျိတ်ႉၵျီးၼႃး ၵၢတ်ႇသႃတင်းဝၢၼ်ႈမူဝ်ႈ (မိူဝ်ႈလဵဝ်ႁွင်ႉပမေႃႇ)။ ၼႆႉၵေႃႈဢွင်ႇသၢၼ်းဝႃႈယူႇတီႈသုၼ်ႇတူဝ်ၶႃႈႁဝ်းတူၵ်းလူင်း၊ ၼင်ႇႁိုဝ်ၼႂ်းသၽႃးပေႃးတေႁပ်ႉႁွင်းၼႆႉ ၵဝ်ၶႃႈႁဝ်းတေၸွႆႈလၢတ်ႈပၼ်၊ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၸင်ႇၵွႆႈပဵၼ်မႃးလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်။


ပေႃးႁဝ်းတေၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ "ၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်-ၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်"ၼႆ ႁဝ်းၵေႃႈတေလႆႈသွၼ်ႇပႃးၸိူဝ်းၼႆႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇၼၢင်းဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇလႄႈသင်၊ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်းလၢႆၵေႃႉၵေႃႈ ၵႆႉလၢတ်ႈဝႃႈႁဝ်းလူဝ်ႇမီးၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်။ ၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်သင်၊ တေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ၽႂ်ယင်းဢမ်ႇပိုတ်ႇၼႄတီႈပွင်ႇမၼ်း။ ၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်ဢဝ်ၵွၼ်းၶေႃႁႃႉ၊ ပဵၼ်တႃႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်ပူၵ်းတင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႁႃႉ၊ ပဵၼ်တႃႇၸိူဝ်းဢၼ်ၶႂ်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ႁႂ်ႈပေႃးၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈႁႃႉ၊ ၽႂ်ၸိူဝ်းလႂ်ၵေႃႈႁႂ်ႈပေႃးဢွၵ်ႇမႃးၶေႃႈတီႈပွင်ႇ ဢၼ်တင်းၼမ်ႁပ်ႉလႆႈၼႆႉ ႁဝ်းပႆႇႁၼ်ၺႃး။


လွင်ႈၼႆႉပေႃးဝႃႈႁဝ်းတူၺ်းၼႂ်းပပ်ႉ ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းၵိုတ်းယိုဝ်းပတ်းပိုၼ်ႉ NCA ၼႆၵေႃႈ ၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်ၼႆသႂ်ႇဝႆႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈတီႈပွင်ႇၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်ၼႆႉ ဢမ်ႇပႃးဝႆႉသင်၊ မၼ်းပဵၼ်ဢီႈသင်၊ လွင်ႈၼႆႉၵူၼ်းလူင်ႁဝ်းၶႃႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ႁဝ်းၶႃႈ ဢမ်ႇဝႃႈမၢၼ်ႈ တႆး ပလွင်ႈ ၶၢင် ၶျၢင်း မွၼ်း ရၶႅင်ႇ ယၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဝ်းလူဝ်ႇဢွၼ်ၵၼ်မႃး ထတ်းသၢင်တူၺ်း NCA သေ ၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်ၼႆႉပဵၼ်သင်ၼႆ ႁဝ်းလူဝ်ႇဢွၼ်ၵၼ်မႃးတႅပ်းတတ်း၊ ပေႃးတႅပ်းတတ်းၼႆပႃးသင်လၢႆလၢႆၼႆၵေႃႈ မိူဝ်ႈလဵဝ်ႁဝ်းပႆႇၸၢင်ႈဝႃႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ၶဝ်တိုၼ်းဝႃႈဢမ်ႇလူဝ်ႇ လူင်လိုမ်းၼႆႉ ၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင် ဢၼ်ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်၊ ၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်ဢၼ်ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉ ၵႂၢမ်းမၼ်ႈၵတိၶွင်ၸွမ်သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်းၼႆႉ တိုၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်ၼႆ ႁဝ်းႁတ်းဝႃႈ။ ပေႃးဝႃႈတေလႆႈမီး ၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်ၼႆ တေလႆႈႁပ်ႉပႃးလိၵ်ႈႁူမ်ႈပႃးလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်ယဝ်ႉ၊ ႁဝ်းၶႂ်ႈသင်ႇလၢတ်ႈၸိူင်ႉၼႆ။


ပေႃးမီးၸိူင်ႉၼၼ်ၸင်ႇ ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်းၼႆႉတေၵတ်းယဵၼ်သိူဝ်းသႃႇၵႂႃႇ၊ တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၵႂႃႇ၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တေမၼ်ႈၵိုမ်းၵႂႃႇ။ ပေႃးဝႃႈဢမ်ႇပႃးၸိူဝ်းၼႆႉ ၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းတေပဵၼ်ၼမ်ႉၸႂ်ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၼမ်ႉမီးၵိူဝ် ဢမ်ႇမီးဢရသႃႇသင်သေပိူင်ၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ ႁဝ်းၶႂ်ႈလၢတ်ႈၸိူင်ႉၼႆ။

ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈၾိင်ႈငႄႈတႆး ဝဵင်းပၢင်လူင် ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းၸၢၼ်း ၸတ်းႁဵတ်းပၢင်သွၼ်လိၵ်ႈတႆး ၶၢဝ်းတၢင်း 55 ဝၼ်း သေ ၶွတ်ႇယွတ်ႈဢိုတ်းႁပ်း လူင်းပၢင်သွၼ်လိၵ်ႈလၢႆးတႆး။ ၵႂႃႇမိူဝ်ႈႁၢင်လိူၼ်မေႊ ပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ။

ပၢင်သွၼ်ဢၼ်ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးတႆး လႆႈဢွၼ်ႁူဝ်သေ ၸတ်းႁဵတ်းတီႈ ႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈ ပွၵ်ႉ 3 ၸၢင်ႈၶမ်း ဝဵင်းပၢင်လူင်။  ဢၼ်တႄႇမႃးမိူဝ်ႈ 20/ 03 / 2015  ထိုင် ဝၼ်းတီႈ 20/ 05/ 2015 ၼႆႉၶၢဝ်းတၢင်း 55 ဝၼ်း။ တီႈပၢင်သွၼ်ၼၼ်ႉ မေႃသွၼ်မီး 8 ၵေႃႉ ၸၢႆး 2 ၵေႃႉ ယိင်း 6 ၵေႃႉ။ လုၵ်ႈႁဵၼ်း ၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈ ႁိမ်း 200 ၵေႃႉ။   ပၢင်တွပ်ႇၶူၼ်ႉၶႆႈလိၵ်ႈလၢႆး ၸတ်းႁဵတ်းဝၼ်းတီႈ 20/ 05 / 2015 သေထိုင်မႃး ဝၼ်းတီႈ 25/05 / 2015 ၵေႃႈၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်ပွႆးလူင်းပၢင်သွၼ်။


ပၢင်ပွႆးလူင်းပၢင်သွၼ်ၼၼ်ႉ လုင်းၸၢႆးလႅင်းမိူင်း ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈၾိင်ႈငႄႈတႆး ဝဵင်းပၢင်လူင် ၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းဝႃႈ - တႆးႁဝ်းၵူႈၵေႃႉႁႂ်ႈပေႃးမေႃသွၼ်လိၵ်ႈတႆး ႁူႉလိၵ်ႈတႆး ႁူႉၾိင်ႈငႄႈလိၵ်ႈလၢႆးတႆး  ထုၵ်ႇလီမေႃႁၵ်ႉၵၼ် တႃႇလိၵ်ႈလၢႆးတႆးႁဝ်းလႄႈ ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း ပေႃးတေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇသုင်ၵႂႃႇ ပုၼ်ႈမိူဝ်းၼႃႈ-ဝႃႈၼႆ ။


ၽူႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၸုမ်းပွင်ၵၢၼ် ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးတႆး ၸၢႆးတိုၼ်းပၢင်ႇၵေႃႈ လၢတ်ႈဝႃႈ ယိၼ်းၸူမ်းယွင်ႈၵုၼ်းမုၼ်တႄႉတႄႉ ဢၼ်ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈၾိင်ႈငႄႈ ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ၸတ်းႁဵတ်းပၢင်သွၼ်လိၵ်ႈတႆး ပီၼႆႉ။ ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈယိၼ်းၸူမ်းၶွပ်ႈၸႂ်ထိုင်ၼိူဝ် ၶူးမေႃသွၼ်လႄႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းတၢင်းသဵင်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈၶတ်းၸႂ် ႁဵၼ်းဢဝ်လိၵ်ႈလၢႆး တေႃႇပၢင်သွၼ်ပေႃးယဝ်ႉတူဝ်ႈ -  ဝႃႈၼႆ ။
မေႃသွၼ်ယိင်းၵေႃၶမ်း ၵေႃႉဢၼ်ယူႇတီႈဝဵင်းပၢင်လူင်ၵေႃႈလၢတ်ႈဝႃႈ တီႈၼႂ်းဝဵင်းပၢင်လူင်ၼႆႉ ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆး လႄႈၾိင်ႈငႄႈတႆးႁဝ်းၶႃႈ ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ပိုတ်ႇပၢင်သွၼ်ၵႂႃႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ပွၵ်ႉယွမ်ႇၽႂ်မၼ်း မီးယူႇ 16 ပၢင်-ဝႃႈၼႆ။

ပၢင်ၵုမ်လူင် ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်တေၸတ်းႁဵတ်း ၽွင်းႁူဝ်လိူၼ်ၼႃႈ ဝၼ်းတီႈ 1-3/05/2015 တီႈငဝ်ႈငုၼ်း UWSP/ UWSA ဝဵင်းပၢင်သၢင်း ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းတူဝ်ၵဝ်ႇဝႃႉ ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးပွတ်းႁွင်ႇၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ် ႁွင်ႉမွၵ်ႇထိုင်ဝႆႉ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ပိူဝ်ႈတႃႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ဢုပ်ႇဢူဝ်း 12 ၸုမ်း။ ၸုမ်းၽူႈသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၵေႃႈ လႆႈႁူႉဝႃႈတေလိူၵ်ႈသေ ႁွင်ႉမွၵ်ႇထိုင်- ဝႃႈၼႆ။

ဝဵင်းပၢင်သၢင်း

ပၢင်ၵုမ်လူင်ပွၵ်ႈၼႆႉ ၽူႈႁပ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈတႃႇၼၸတ်းႁဵတ်း မီး 3 ၸုမ်း- 1.ပႃႊတီႊ/တပ်ႉသိုၵ်း မိူင်းဝႃႉၽွမ်ႉႁူမ်ႈ (UWSP/ UWSA) ။ 2.တပ်ႉသိုၵ်းဢူၺ်းလီ ၻီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႊတိၵ်ႊၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (NDAA) ၸုမ်းမိူင်းလႃး။ 3.ၸုမ်းလွတ်ႈလႅဝ်းၶၢင် (KIO) ။

ဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ တင်းမူတ်းမီး 21 ၸုမ်း။ ပၢင်ၵုမ်လူင်ပွၵ်ႈၼႆႉ လႆႈႁွင်ႉမွၵ်ႇထိုင် (ဝွၵ်ႇၸိူၼ်း) ဝႆႉ ပိူဝ်ႈတႃႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်း တင်းမူတ်း 12 ၸုမ်း၊ ၵိုတ်း 9 ၸုမ်း။

ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းလႆႈႁပ်ႉႁွင်ႉမွၵ်ႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈၼၼ်ႉ မီးမိူၼ်ၼင်ႇ 1.ၶွင်ႊသီႊဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး (RCSS/SSA) ၊ 2.ၸုမ်းလွတ်ႈလႅဝ်းၶၢင် (KIO) ၊ 3.ႁူမ်ႈတုမ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယၢင်းၽိူၵ်ႇ (KNU) ၊ 4.ပႃႊတီႊမႂ်ႇသုင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယၢင်းလႅင် (KNPP) ၊ 5.ပႃႊတီႊမိူင်းမွၼ်းမႂ်ႇ (NMSP) ၊ 6.ပႃႊတီႊမႂ်ႇသုင် ၸိုင်ႈတႆး (SSPP) ၊ 7.တပ်ႉသိုၵ်းဢူၺ်းလီ ၻီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႊတိၵ်ႊၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (NDAA) ၸုမ်းမိူင်းလႃး၊ 8.ၸုမ်းပူတ်းပွႆႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈပဢူဝ်း (PNLO) ၊ 9.တႅဝ်းႁူမ်ႈပူတ်းပွႆႇမိူင်းပလွင်ႈ ႁိုဝ် တပ်ႉသိုၵ်းပူတ်းပွႆႇ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတဢၢင်း (TNLA) ၊ 10.တပ်ႉသိုၵ်းရၶႅင်ႇ (AA) ၊ 11.တပ်ႉသိုၵ်းဢူၺ်းလီ ၻီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႊတိၵ်ႊ ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ (MNDAA) ၸုမ်းၵူဝ်းၵၢင်ႉ ဢိၵ်ႇ တပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းဝႃႉၽွမ်ႉႁူမ်ႈ (UWSA) ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈတႃႇၼ ၸတ်းပၢင်ၵုမ်လႄႈ ဢွင်ႈတီႈၸတ်းပၢင်ၵုမ် တင်းမူတ်း 12 ၸုမ်း။

ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းဢမ်ႇလႆႈႁွင်ႉမွၵ်ႇပႃးၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇၸုမ်း 1.ၶွင်ႊသီႊၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈရၶႅင်ႇ (ANC) ၊ 2.တႅဝ်းႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၶျၢင်း (CNF) ၊ 3.ၶွင်ႊသီႊငမ်းယဵၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယၢင်းၽိူၵ်ႇ (KPC) ၊ 4.တပ်ႉသိုၵ်းယၢင်း ပုတ်ႉထ (DKBA) ၊ 5.ၶွင်ႊသီႊသူဝ်ႇသျႄႊလိတ်ႊၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ မိူင်းၼႃႇၵ (NSCN-K) ၊ 6.ႁူမ်ႈတုမ်ၻီႊမူဝ်ႊ ၶရႅတ်ႊတိၵ်ႊလႃးႁူႇ (LDU) ၊ 7.ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝႃႉ (WNO) ၊ 8.ပႃႊတီႊပူတ်းပွႆႇ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈရၶႅင်ႇ (ALP) 9.တႅဝ်းႁူမ်ႈၻီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႊတိၵ်ႊ လုၵ်ႈႁဵၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈပတ်းပိုၼ်ႉ (ABSDF) ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ပၢင်ၵုမ်လူင်ၼႆႉ သင်ဝႃႈဢဝ် ၵၢၼ်ၵိုတ်းယိုဝ်းပတ်းပိုၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း (NCA) ပဵၼ်လၵ်းသေ ဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈ NCA ၸိုင် ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ NCA ၵႂႃႇဝႆးၽွင်ႈ။ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းပၢင်ၵုမ်ၼႆႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈႁူမ်ႇငမ်းထိုင် ပၢင်ၵုမ်လူင် (သုတ်းယွတ်ႈ) ဢၼ်တေၸတ်းထႅင်ႈတၢင်းၼႃႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ သင်ဝႃႈဢဝ်တၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇလွင်ႈပဵၼ်လၵ်း မိူၼ်ၼင်ႇလွင်ႈၵူဝ်းၵၢင်ႉ ပဵၼ်လၵ်းသေဢုပ်ႇဢူဝ်းၸိုင် ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းပၢင်သၢင်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇႁူမ်ႇငမ်းထိုင်လႆႈ ပၢင်ၵုမ်ဢၼ်တေၸတ်းထႅင်ႈတၢင်းၼႃႈ။ ပေႃးၸိူင်ႉၼၼ် ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈတေဢမ်ႇႁၼ်လီ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈတေႁၼ်လီ။

ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၵူဝ်းၵၢင်ႉၼႆႉ လၢႆမူႇလၢႆၸုမ်းတင်းၼမ် တိုၼ်းတေႁႂ်ႈၵိုတ်း (ပၢင်တိုၵ်း)ၼႄႉၼွၼ်း။ ၵွပ်ႈဝႃႈ  ပေႃးဢမ်ႇၵိုတ်းမၼ်းဢမ်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးၾၢႆႇတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇလေႃႇတိုၵ်းယိုဝ်းၵူဝ်းၵၢင်ႉယူႇၸိုင် တႃႇၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း တေၵႂႃႇလူင်းလၢႆးမိုဝ်း ၵိုတ်းယိုဝ်းပတ်းပိုၼ်ႉတူဝ်မိူင်း ၵေႃႈလူင်းယၢပ်ႇ။
ၾၢႆႇၼိုင်ႈတၢင်းၼိုင်ႈ ၾၢႆႇၶႄႇတႄႉ တိုၼ်းတေၶႂ်ႈႁႂ်ႈဢဝ်လွင်ႈၵူဝ်းၵၢင်ႉဢုပ်ႇဢူဝ်း။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း ဢၼ်တေႁဵတ်းပၢင်ၵုမ် 3 ဝၼ်းၼႆႉ သင်ဝႃႈ 2 ဝၼ်းဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈ NCA ၼႆၵေႃႈ တႃႇ 1 ဝၼ်း တိုၼ်းတေပဵၼ်တၢင်ႇလွင်ႈ လႄႈ ၵူဝ်းၵၢင်ႉ။

ဢိင်ၼိူဝ်ပၢင်ၵုမ်ပၢင်သၢင်း ႁွင်ႉမွၵ်ႇဝႆႉၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း 12 ၸုမ်းၵူၺ်းသေ ၽူႈၼမ်းၼႃႈၸုမ်းပဢူဝ်း (PNLO) ၶုၼ်ႇဢူၵ်ႉၵႃႇ ၵေႃႈလၢတ်ႈဝႃႈ- ႁဝ်းတေၸၢင်ႈလႆႈ ၸတ်းပၢင်ၵုမ်လူင်သုတ်းယွတ်ႈထႅင်ႈ ၵမ်းၼိုင်ႈယူႇ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၸူးဢဝ်ပၢင်ၵုမ်ပၢင်သၢင်းၵူၺ်း မၼ်းတေဢမ်ႇယဝ်ႉ။

ပေႃးတေၸတ်းပၢင်ၵုမ်လူင်ထႅင်ႈၸိုင် ဝၢႆးပၢင်ၵုမ်ပၢင်သၢင်းယဝ်ႉ မွၵ်ႈၼိုင်ႈဝူင်ႈၼႆႉ ၸင်ႇၸၢင်ႈၸတ်းလႆႈ။ ပေႃးၸိူင်ႉၼၼ် ဢၼ်ယိူင်းဢၢၼ်းဝႆႉဝႃႈ တေလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၼႂ်းလိူၼ်မေႊ (2015)ၼၼ်ႉ မီးပၼ်ႁႃဝႆႉ။

ဢွၼ်ၼႃႈၼႆႉ ၶဝ် (ၾၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈ တင်းၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း) လၢမ်းဝႆႉဝႃႈ ၵၢၼ်လူင်းလၢႆးမိုဝ်း ၵိုတ်းယိုဝ်းပတ်းပိုၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း (NCA) ႁႂ်ႈပဵၼ်လႆႈၼႂ်းလိူၼ်မေႊ။ ဢၼ်လၢမ်းဝႆႉၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ လိူၼ်ဢေႊပရိူဝ်ႊလ်-မေႊ လူင်းလၢႆးမိုဝ်း NCA ။ လိူၼ်ၵျူၼ်ႊ-ၵျူႊလၢႆႊ တူၵ်းလူင်းယူင်ႉၶၢပ်ႈ ၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းတၢင်းၵၢၼ်မိူင်း (Framework) ၊ ၼႂ်းၵႄႈမၼ်းၼႆႉ တေမီးၵၢၼ်တူၵ်းလူင်းထႅင်ႈ ၶေႃႈတိုဝ်းၵမ်ၾၢႆႇသိုၵ်း (COC) ထႅင်ႈ။ လိူၼ်ဢေႃႊၵတ်ႊသ် တႄႇဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၢၼ်မိူင်း (Political Dialogue) ။ လိူၼ်သႅပ်ႊထႅမ်ႊၿိူဝ်ႊ-ဢွၵ်ႊထူဝ်ႊၿိူဝ်ႊ ႁႃသဵင်လိူၵ်ႈတင်ႈ။ လိူၼ်ၼူဝ်ႊဝႅမ်ႊၿိူဝ်ႊ မီးပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ပတ်းပိုၼ်ႉ။

ၸုမ်းၵပ်းသၢၼ် ၵၢၼ်ၵိုတ်းယိုဝ်းပတ်းပိုၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း (NCCT) တင်းမူတ်းမီး 16 ၸုမ်း။ ၼႂ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၸိူဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၸုမ်း ၶွင်ႊသီႊႁူမ်ႈတုမ်ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း (UNFC ) 12 ၸုမ်း လႄႈၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းထႅင်ႈ 4 ၸုမ်း။ 12 ၸုမ်းၼၼ်ႉ 1.ၸုမ်းၶၢင်လွတ်ႈလႅဝ်း (KIO) ၊ 2.ႁူမ်ႈတုမ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယၢင်းၽိူၵ်ႇ (KNU) ၊ 3.ပႃႇတီႇမႂ်ႇသုင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယၢင်းလႅင် (KNPP) ၊ 4.ပႃႇတီႇမိူင်းမွၼ်းမႂ်ႇ (MNSP) ၊ 5.တႅဝ်းႁူမ်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၶျၢင်း (CNF) ၊ 6.ပႃႇတီႇမႂ်ႇသုင်ၸိုင်ႈတႆး (SSPP) ၊ 7.ၸုမ်းပူတ်းပွႆႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈပဢူဝ်း (PNLO) ၊ 8.တႅဝ်းႁူမ်ႈပူတ်းပွႆႇမိူင်းပလွင်ႈ (PSLF) ၊ 9.ၸုမ်းလႃးႁူႇ (LDU) ၊ 10.ၶွင်ႊသီႊၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈရၶႅင်ႇ (ANC) ၊ 11.ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝႃႉ (WNO) ၊ 12.တပ်ႉသိုၵ်းဢူၺ်းလီၻီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႊတိၵ်ႊ ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း မိူင်းမၢၼ်ႈ (MNDAA) ဢၼ်တင်းၼမ်ႁူႉၸၵ်းဝႃႈ ၸုမ်းၵူဝ်းၵၢင်ႉ - ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ထႅင်ႈ 4 ၸုမ်း 1.တပ်ႉသိုၵ်းယၢင်းပုတ်ႉထ (DKBA) ၊ ၸုမ်းရၶႅင်ႇ (ALP) ၊ ပႃႊတီႊမိူင်းၵယၢၼ်း (KNLP) ၊ ၸုမ်းယၢင်းၽိူၵ်ႇ (KPC) ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၸုမ်း KPC ၼႆႉ တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ KNU / KNLA သေပဵၼ်မႃး။

ၵွပ်ႈၼၼ် ပၢင်ၵုမ်လူင်ပၢင်သၢင်းၼႆႉ သင်ဝႃႈႁွင်ႉမွၵ်ႇထိုင်ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း NCCT ၸိုင် ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း တေၸၢင်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၸွမ်း တင်းၼမ်သေ ႁူမ်ႈၵၼ်တႅပ်းတတ်းလႆႈလွင်ႈ NCA ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁၢၼ်ႉတေႃႇယၢမ်းလဵဝ် ဢမ်ႇႁၼ်သၢႆငၢႆတႃႇႁွင်ႉထႅင်ႈ။

ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 16/03/2015 တူဝ်ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လႆႈၵႂႃႇဢႅဝ်ႇတီႈလုမ်း ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (PI) ဢၼ်ပၵ်းတီႈဝဵင်းလူင်တႃႈၵုင်ႈ ၸႄႈဝဵင်းယၢၼ်ႇၵိၼ်း။ တီႈၼၼ်ႈ ပိူၼ်ႈၶႆႈၼႄဝႃႈ- မိူဝ်ႈလဵဝ် ၼႂ်းမူႇၸုမ်းမၢၼ်ႈၵမ်ႈၼမ်ႁၼ်ဝႃႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတီႈသုတ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် ပဵၼ်လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးလွၵ်းပိူင် ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ (Democratic Reform) ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၶိုင်ပွင်ႁဵတ်းသၢင်ႈယူႇၼႆႉ သမ်ႉဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းတီႈ ၶၵ်ႉၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ် (Peace process) ၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ တေႃႈၼင်ႇၼၼ်။

ၽႅၼ်ႇတီႈၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ

တီႈတႄႉမၼ်း ၵၢၼ် 2 ပိူင်ၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ်မူၼ်ႉမႄး လွၵ်းပိူင်ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ။ ပေႃးဝႃႈမူၼ်ႉမႄးလွၵ်းပိူင် ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊလႆႈၸိုင် ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉၵေႃႈတေမီးသုၼ်ႇလႆႈ၊ ပေႃးမီးသုၼ်ႇလႆႈၵေႃႈ တေမီးလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်တီႈ 2 ၵူၺ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်ယူႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ မၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်း ၶၵ်ႉၵၢၼ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ် မႃးယႃႉသဵၼ်ႈတၢင်း တႃႇတေမူၼ်ႉမႄးလွၵ်းပိူင်ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ မိူၼ်ၵၼ်တင်းမႃလႅၼ်ႈဢွၼ်တၢင်းၽၢၼ်းယဝ်ႉ - ဝႃႈၼင်ႇၼႆ။

မူႇၸုမ်းမၢၼ်ႈ၊ ပႃႊတီႊမၢၼ်ႈၶဝ်၊ ၸုမ်း CSO မၢၼ်ႈၶဝ်ဝႃႈ- ဢဝ်ႁဝ်းထုၵ်ႇလႆႈ (လူဝ်ႇ)မူၼ်ႉမႄးတႄႉတႄႉၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶၵ်ႉၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ်။ ပေႃးဝႃႈမူၼ်ႉမႄးလွၵ်းပိူင် ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ ပဵၼ်ၵၢၼ် (ဢွင်ႇ)ၼႆ ၶၵ်ႉၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ်ၵေႃႈ တေပဵၼ်မႃးႁင်းၵူၺ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ဢဝ်ၶၵ်ႉၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ်ဢွၵ်ႇၼႃႈ၊ ဢဝ်ၶၵ်ႉၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ် ဢွၼ်ႁူဝ်ၼမ်းၼႃႈတိၵ်းတိၵ်းလႄႈ တႃႇတေမူၼ်ႉမႄးလွၵ်းပိူင် ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ၸိူင်ႉၵၢတ်ႈ ၵႂႃႇထႅင်ႈ- ဝႃႈၼႆ။

ဢိင်ၼိူဝ်ၶဝ်လၢတ်ႈၼႄၸိူင်ႉၼႆသေ ႁဝ်းၵေႃႈၶႆႈၼႄဝႃႈ- ပၼ်ႁႃၼႆႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်မႃးမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ မၼ်းပဵၼ်မႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈလႂ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ။ မိူဝ်ႈပီ 1988-98 ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈပဵၼ်မႃး။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊတၵ်းလႆႈမႃးၵွၼ်ႇ (Democracy first) ၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်သမ်ႉဝႃႈ သုၼ်ႇလႆႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း သုၼ်ႇလႆႈတႅပ်းတတ်းႁင်းၶေႃ (Right of self Determination) တၵ်းလႆႈမႃးၵွၼ်ႇ။

ၶၵ်ႉၵၢၼ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼႆႉ မၼ်းၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၸွမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၵမ်းသိုဝ်ႈ၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းထုၵ်ႇလႆႈမီးလွင်ႈငမ်းယဵၼ်/ သုၼ်ႇလႆႈတႅပ်းတတ်းတူဝ်ၵဝ်ႇႁင်းၶေႃ။

လွင်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၵေႃႈ ထဵင်ၵၼ်မႃး။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ ပေႃးဝႃႈလႆႈၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ ၵေႃႈ သုၼ်ႇလႆႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵေႃႈ လႆႈၵႂႃႇၸွမ်းယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ထုၵ်ႇလီလႆႈဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်း ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊၵူၺ်း။

မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် ဢမ်ႇႁၼ်လီမီး 2 လွင်ႈ။ ၾၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းဝႃႈ မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ပေႃးဝႃႈလႆႈၵွၼ်းၶေႃယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ ယူႇယဝ်ႉ၊ မၼ်းလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈၾၢႆႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ မႆႈၸႂ်ဝႃႈ ပေႃးဢမ်ႇႁၢမ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်၊ ပေႃးၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်လႆႈ သုၼ်ႇလႆႈတႅပ်းတတ်းႁင်းၶေႃၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်း ၵူဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်းလူႉလႅဝ် ၼႆသေၶဝ်ၵေႃႈႁုပ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း/ မႃးႁၢမ်ႈတၢပ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ ပေႃးႁၢမ်ႈတၢပ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း (သုၼ်ႇလႆႈတႅပ်းတတ်းတူဝ်ၵဝ်ႇႁင်းၶေႃၵေႃႈ) ႁူႉၵႃႈလႆႈမႃးႁၢမ်ႈတၢပ်ႈပႃး ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ ။

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၼႆႉ ပေႃးႁၢမ်ႈတၢပ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၺ်းၸိုင် တီႉၺွပ်းပႅတ်ႈၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်ၵူၺ်းၵေႃႈလႆႈယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၾၢႆႇတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈႁၼ်ဝႃႈ ႁုပ်ႈယိုတ်းပႅတ်ႈ သုၼ်ႇလႆႈတႅပ်းတတ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၺ်းဢမ်ႇလႆႈ၊ တၵ်းလႆႈႁုပ်ႈယိုတ်းပႃးလွၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်း။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ လွၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်း ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊၼႆႉ ၶဝ်ႁုပ်ႈယိုတ်းပႅတ်ႈမူတ်း။

ၵွပ်ႈၼၼ် 1.ပၼ်ႁႃၸၢဝ်းၶိူဝ်းပဵၼ်ငဝ်ႈ၊ ပၼ်ႁႃၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ ပဵၼ်ပၢႆ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႄႈ မႃးႁုပ်ႈယိုတ်းၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ  လႄႈမႃးႁုပ်ႈယိုတ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း။ 2. ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊၼႆႉ ၵူၼ်းၼမ်ပေႉၵူၼ်းဢေႇ၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသမ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢေႇ။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း 40% ၊ မၢၼ်ႈ 60% ႁဵတ်းႁိုဝ်ၵေႃႈ ပေႃးသၢဝ်းသဵင်ၼႆ မၢၼ်ႈပေႉယူႇတိၵ်းတိၵ်း။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၼ် ပၼ်ႁႃၵူၼ်းဢေႇၼႆႉ ထုၵ်ႇလႆႈၵႄႈလိတ်ႈဢွၼ်တၢင်း။ ပေႃးဢမ်ႇၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃၵူၼ်းဢေႇဢွၼ်တၢင်း တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၵႄႈလိတ်ႈ ပၼ်ႁႃၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ- ႁဝ်းၶႆႈၼႄၵႂႃႇၼင်ႇၼႆ။

ၸဵမ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈထဵင်ၵၼ်သေ မၢၼ်ႈၵေႃႈဢမ်ႇယွမ်း။ မၢၼ်ႈၵေႃႈဝႃႈ ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊမႃးၵွၼ်ႇ။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵေႃႈဝႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း သုၼ်ႇလႆႈတႅပ်းတတ်းတူဝ်ၵဝ်ႇမႃးၵွၼ်ႇ။ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 5/5/1997 UNLD ဢၼ်ပႃႊတီႊၸၢဝ်းၶိူဝ်း လၢႆပႃႊတီႊႁူမ်ႈၵၼ်တင်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၵႄႈလိတ်ႈ ပၼ်ႁႃၼႆႉဝႃႈ- ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈတႅပ်းတတ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇၸႅၵ်ႇၵၼ်လႆႈ၊ မိူၼ်ၵူၼ်းလႄႈမွၵ်ႇ ၼႂ်းၶႅပ်းတႅင်းၵႃးမဵတ်ႉလဵဝ်ၵၼ်။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ သွင်ၾၢႆႇၼႆႉထုၵ်ႇလႆႈၸွႆႈထႅမ်ၵၼ်၊ ပေႃးၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ ပဵၼ်ၵၢၼ် (ဢွင်ႇ)ၵေႃႈ သုၼ်ႇလႆႈတႅပ်းတတ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ် (ဢွင်ႇ)။ ပေႃးသုၼ်ႇလႆႈတႅပ်းတတ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၵေႃႈ ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ ၵေႃႈပဵၼ်ၵၢၼ်ယဝ်ႉ- ၼႆယူႇ။

မိူၼ်ၼင်ႇၼၼ် ပေႃးမူၼ်ႉမႄးလွၵ်းပိူင် ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၵေႃႈ မၼ်းၵမ်ႉၸွႆႈၶၵ်ႉၵၢၼ် လွင်ႈငမ်းယဵၼ်။ ပေႃးလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ပဵၼ်ၵၢၼ်ၵေႃႈ မၼ်းၵေႃႈၵမ်ႉၸွႆႈ ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ - မိူဝ်ႈၵႂႃႇဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈတီႈလုမ်း PI တႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈၶႆႈဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ် ပႃးၸိူင်ႉၼႆ။

ဢိင်ၼိူဝ် ၸုမ်းၶၢဝ်ႇၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်ႇ ၵႂႃႇၼႂ်း Facebook ၽႃသႃမၢၼ်ႈ၊ လွင်ႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ၵူဝ်းၵၢင်ႉ ၶၢဝ်းတၢင်း 2 ဝၼ်းၵူၺ်း ထုၵ်ႇယိုဝ်းတၢႆပၢၵ်ႇပၢႆၼၼ်ႉသေ မီးၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း မၢၼ်ႈၶဝ် တႅမ်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင် ပွင်ႉလႃႇလွင်ႈၼႆႉ။

ၼႃႈသိူဝ်ႈပပ်ႉႁဵၼ်းလိၵ်ႈမၢၼ်ႈ ၸၼ်ႉ 2

ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ဢၼ်ၵိူတ်ႇလွင်ႈသုၵ်ႉသၵ်ႉ ယုင်ႈယၢင်ႈ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ မီးလၢႆလၢႆပွၵ်ႈ လၢႆလၢႆပၼ်ႁႃၸိူဝ်းၼႆႉ လုၵ်ႉမႃးတီႈ ၸႂ်ႉၶေႃႈၵႂၢမ်းပႅင်းၸင်း သူၼ်းယူင်းတိုၵ်းသူၼ်းသေ ပဵၼ်မႃး။ မိူၼ်ၼင်ႇ ပၼ်ႁႃလွင်ႈ ရူဝ်ႇႁိၼ်ႇၵျႃႇလႄႈသင်။ မိူဝ်ႈပီ 1967 တင်းၶႄႇမၢၼ်ႈ မင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈမႃးယွၼ်ႉလွင်ႈၼႆႉ။

ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈပီ 1967 လုၵ်ႈဢွၼ်ႇႁူင်းႁဵၼ်းၶႄႇ သႂ်ႇၶိူင်ႈမၢႆ မဝ်ၸိူဝ်တူင်း၊ ဢၼ်မီးႁၢင်ႈမဝ်ၸိူဝ်တူင်း (ၽူႈၼမ်းမိူင်းၶႄႇ)။ ၾၢႆႇမၢၼ်ႈၵေႃႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ယႃႇႁႂ်ႈလႆႈသႂ်ႇၶိူင်ႈမၢႆသင် လိူဝ်သေဢၼ်တၢင်းၵၢၼ်မၢၼ်ႈ ဢွၵ်ႇပၼ်ဝႆႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ သူၼ်းၵႂႃႇသူၼ်းမႃးၵေႃႈ ၵိူတ်ႇလိူင်ႈလွင်ႈၶႃႈႁႅမ်ၵၼ်၊ မီးလွင်ႈလူႉသုမ်းတၢႆၼမ် ဝၢတ်ႇၸဵပ်းၼမ်။ တီႈဢၼ်ပိူင်ပဵၼ်ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈ ပဵၼ်တီႈဝဵင်းလူင်တႃႈၵုင်ႈ။ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၼႆႉ ထိုင်တီႈၸၼ်ႉဝုၵ်းၶဝ်ႈၼႂ်းလုမ်းၽွင်းတၢင် မိူင်းၶႄႇ သေႁႅမ်ၵၼ်၊ ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၶႄႇတၢႆ 1 ၵေႃႉ၊ ဝၢတ်ႇၸဵပ်း 18 ၵေႃႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၵၢၼ်ယုင်ႈယၢင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ပိူၼ်ႈၵႆႉတွင်းၵၼ် 8888 (ပႅတ်ႇသီႇတူဝ်)၊ 9/11 (ၼၢႆႊဢီႊလႄႊဝႅၼ်ႊ)။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈႁုၵ်းႁၢႆႉမၢၼ်ႈတင်းၶႄႇ ဢၼ်ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် 626 (လိူၼ်ၵျူၼ်ႊ ဝၼ်းတီႈ 26 ၊ ပီ 1967 ။ မီးၵၢၼ်ယုင်ႈယၢင်ႈ ႁမ်းမင်ၵၼ် တင်ႈတႄႇဝၼ်းတီႈ 26 တေႃႇထိုင်ဝၼ်းတီႈ 29 လိူၼ်ၵျူၼ်ႊ 1967 ၊ ၶၢဝ်းတၢင်း 3-4 ဝၼ်း။

လွင်ႈဢၼ်ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃးႁဝ်းၶူၼ်ႉၶႆႈၶိုၼ်းငဝ်ႈႁၢၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈပဵၼ်မႃးၸိုင် လႆႈႁၼ်ဝႃႈပဵၼ်ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်း လွၼ်ႉလွၼ်ႉ။ ၸႂ်ၵူၼ်းၼႆႉ ၵိူတ်ႇမႃးယဝ်ႉ ၸႂ်ၸင်းၵေႃႈၵိူတ်ႇမႃးၸွမ်းၵမ်းလဵဝ် ၸႂ်ႁၵ်ႉၵေႃႈၵိူတ်ႇမႃးၸွမ်းၵမ်းလဵဝ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈသွၼ်မႃး ႁႂ်ႈႁၵ်ႉ လႄႈႁႂ်ႈၸင်း၊ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈပၢႆးပိူင်ၵၢၼ် ပၢႆးပၺ်ၺႃၵူၼ်းမႃး။

ပိူင်လူင်မၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇပိုၼ်း။ ပိုၼ်းၼႆႉ ႁဝ်းယုၵ်ႉယွင်ႈၵူၼ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈ မၼ်းၵေႃႈၵႂႃႇၾၢႆႇၼၼ်ႉ။ ႁဝ်းၵုမ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈ ၵူၼ်းၸိူင်ႉၼင်ႇ ဢၼေႃႇရထႃႇၶဝ်၊ ပယိၼ်ႇၼွင်ႇၶဝ်၊ ဢလွင်းၽယႃးၶဝ်၊ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉဝႃႈ တိုၵ်းသိုၵ်းၶႅၼ်ႇတႄႉ၊ ႁၢႆႉတႄႉၸိူဝ်းၼႆႉ ၾၢႆႇၼိုင်ႈမၼ်းၵေႃႈလီယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၾၢႆႇၼိုင်ႈသမ်ႉ မၼ်းသူၼ်းယူင်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမီးၸႂ်ႁၢဝ်ႈ ၸႂ်ႁၢႆႉမႃး။ လွၵ်းပိူင်ပၢႆးပၺ်ၺႃၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ပၼ်ႁႃဢၼ်ၼိုင်ႈ။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဝ်းလီလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း။

ပေႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႆ တေႁူႉမႃးဝႃႈ ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈၸႂ်ႈဢိူဝ်ႈ၊ ဢၼေႃႇရထႃႇၶဝ်၊ ပယိၼ်ႇၼွင်ႇၶဝ် တိုၵ်းသိုၵ်းၶႅၼ်ႇ၊ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၶဝ် တိုၵ်းသိုၵ်းၶႅၼ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးတူၺ်းထႅင်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းသမ်ႉပဵၼ်ႁိုဝ်၊ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း တုၵ်ႉၶၵႃႈႁိုဝ်၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ဝၢၼ်ႈၶုၼ်းမိူင်း တေၵႂႃႇတိုၵ်းသိုၵ်းၼႆႉ ၶဝ်ၵဵပ်းၶၢၼ်းၵူၼ်းမိူင်းသေၵႂႃႇတိုၵ်းသိုၵ်း။

တႅၵ်ႈငဝ်းလၢႆးမိူၼ်ၼင်ႇမိူဝ်ႈလဵဝ် သိုၵ်းတႆးၵဵပ်းသိုၵ်း၊ ၸဝ်ႈယွတ်ႈသိုၵ်း ၶၢၼ်းသိုၵ်း ၵဵပ်းသိုၵ်းၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းယင်းပၢႆႈယူႇ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈၵေႃႈ ၵူၼ်းဢမ်ႇၶႂ်ႈႁဵတ်းသိုၵ်း ၵူၼ်းပၢႆႈသိုၵ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တိုၼ်းတေမီးယူႇ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ပေႃးၵႂႃႇတိုၵ်းသိုၵ်းၼႆ ဢၼ်ၵႂႃႇၽဝ်ဝၢၼ်ႈၽဝ်ႁိူၼ်းပိူၼ်ႈ၊ ပေႃႉထုပ်ႉႁႅမ်တၢႆၵူၼ်းမိူင်း၊ ၵၼ်ႉၸၼ်လူလၢႆလုၵ်ႈမေးပိူၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တိုၼ်းမီး။ မီးပိူၼ်ႈတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၺ်းႁႃႉႁဵတ်းမႃး ဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊  တႆးၵေႃႈႁဵတ်းမႃးယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးၵိူတ်ႇပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းသိူဝ်ၼႆႉ ၽေးသိုၵ်းၼႆႉ ၵူၼ်းမိူင်းတုၵ်ႉၶၶၢၼ်ၸႂ်ၸွမ်းတႄႉတႄႉ။ ပိုၼ်းၼႆႉ ႁဝ်းတၵ်းလႆႈသွၼ်ၵႂႃႇၸိူင်ႉၼႆ၊ မၼ်းမီးၽွၼ်းလီၽွၼ်းၸႃႉၸိူင်ႉႁိုဝ် ႁဝ်းထုၵ်ႇလႆႈမေႃတႅၵ်ႈတူၺ်းၶိုၼ်း။

ၶၢဝ်ႇဢၼ်ႁဝ်းဢွၵ်ႇၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီၸႂ်ၸႃႉ။ ပေႃးပဵၼ်ၵူၼ်းဢွၼ်ႇ ဢမ်ႇပေႃးႁူႉသင်သေၶႂ်ႈၸႃႉတႄႉ ဢမ်ႇပဵၼ်သင်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸၼ်ႉၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင်ၼႆႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီၸႃႉ။ ၵူၼ်းလူင်မၢၼ်ႈၼႆႉ ၶဝ်ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၼိုင်ႈၸိုင်ႈလဵဝ်။ ပေႃးဝႃႈၶႂ်ႈႁႂ်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ပဵၼ်ၼိုင်ႈၸိုင်ႈလဵဝ်ၵၼ်ၸိုင် ပီႈၼွင်ႉတႆးဢိူၺ်း.. ယူႇၸွမ်းႁဝ်းၶႃႈၵႂႃႇသေၵမ်း၊ ပီႈၼွင်ႉမွၼ်းဢိူၺ်း.. ၶႅၼ်းတေႃႈယူႇၸွမ်းႁဝ်းၶႃႈသေၵမ်း၊ တေလႆႈမီးၸႂ်ၸိူင်ႉၼႆ။ ပေႃးဝႃႈဢမ်ႇမီးၸႂ်ၸိူင်ႉၼႆသေ သူတၵ်းတေလႆႈယူႇၾၢႆႇတႂ်ႈၵဝ်၊ သူတေလႆႈထွမ်ႇၵႂၢမ်းၵဝ်၊ ပေႃးသူဢမ်ႇထွမ်ႇၵႂၢမ်းၵဝ် ၵဝ်ႁႅမ်တၢႆၵေႃႈ သူတေလႆႈၶၢမ်ႇ/ယွမ်း။ ပၢႆးပၺ်ၺႃၼႆႉ ပေႃးဢဝ်လၢႆးၼႆႉသေသွၼ် ပၼ်ႁႃမၼ်းတေၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈမႃး ထႅင်ႈတိၵ်းတိၵ်း။

မီးမၢၼ်ႈၵူၺ်းႁႃႉ မေႃသွၼ်ၸိူင်ႉၼႆ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ တႆးၵေႃႈမေႃသွၼ်ယူႇ။ တႆးၼႆႉသွၼ်ဝႃႈ မၢၼ်ႈလီဢမ်ႇမီး၊ မၢၼ်ႈမီးဢမ်ႇလီ၊ မၢၼ်ႈဢမ်ႇလီမီး၊ ဢမ်ႇလီမီးမၢၼ်ႈ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵႂႃႇ။ ဢမႄႊရိၵၼ်ႊၵေႃႈၶဝ်သွၼ်ၵၼ်ဝႃႈ- ၵူၼ်းဢိၼ်ႊၻဵၼ်ႊဢၼ်လီၼႆႉ ပဵၼ်ဢိၼ်ႊၻဵၼ်ႊဢၼ်တၢႆ (A good Indian is a bead Indian) ။ မိူဝ်ႈၶဝ်တိုၵ်းတေႃးၵၼ်တင်း ၵျိူဝ်ႊမၼ်ႊၵေႃႈဝႃႈ ၵူၼ်းၵျိူဝ်ႊမၼ်ႊဢၼ်လီၼႆႉ ပဵၼ်ၵျိူဝ်ႊမၼ်ႊဢၼ်တၢႆ (A good German is a bead German) ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ လွင်ႈမၢၼ်ႈၼႆႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဝႃႈ မၢၼ်ႈလီမီး 2 ၵေႃႉ၊ မၢၼ်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈထွတ်ႈၸဝ်ႈမျၢတ်ႈ ဢရႁၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ မၢၼ်ႈၵူၼ်းယွင်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ- ၼႆၵၼ်ယူႇ။

ၵူၼ်းဢၼ်ႁၼ်မၢၼ်ႈဝႃႈ ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉ ၶိူဝ်းလႂ်ၵေႃႈဢမ်ႇတႅၵ်ႈၶဝ်လႆႈ ၼႆၵေႃႈမီးယူႇ။ လွင်ႈၼႆႉ ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ (ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်တပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းတႆး MTA ၵူႈပွၵ်ႈ) ယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ- ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢၼ်ႁၢႆႉဢၼ်မိူၵ်ႈသုတ်းမိူၼ်မၢၼ်ႈ ဢမ်ႇမီးၽႂ်၊ ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢၼ်လီမိူၼ်မၢၼ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးၶိူဝ်းလႂ်၊ မၢၼ်ႈၼႆႉပေႃးလီၵေႃႈလီတႄႉ၊ ပေႃးႁၢႆႉမႃးၵေႃႈႁၢႆႉလိူဝ်သုတ်းပၵ်း- ဝႃႈၼႆ။

ၵူၼ်းတႆးႁဝ်း မႃးထူပ်းပႃးၺႃးၵၼ်တင်း ၸွမ်သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်း မိူဝ်ႈပီ 1947 ၼႆၵေႃႈ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈမၼ်းပဵၼ်မၢၼ်ႈလီ ၵေႃႉၼိုင်ႈ။ မၼ်းၵေႃႈတုၵ်းယွၼ်း (တွင်းပၢၼ်ႇ)ဝႃႈ ၶႅၼ်းတေႃႈယူႇၸွမ်းႁဝ်းမွၵ်ႈ 10 ပီသေၵမ်း၊ ပေႃးတဵမ် 10 ပီယဝ်ႉ သူၸဝ်ႈတႅပ်းတတ်းဝႃႈ ဢမ်ႇလီၼႆၵေႃႈ ဢဝ်သူၸဝ်ႈဝႃႈၵူၺ်း။ တီႈမၢၼ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ဢွင်ႇသၢၼ်း လၢတ်ႈဝႃႈ- ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃးယင်းဢမ်ႇၶႂ်ႈယူႇၸွမ်းႁဝ်းၵႂႃႇထႅင်ႈမိူဝ်းၼႃႈၼႆတႄႉ ပႅတ်ႈလၢႆလိူဝ်သေမၢၼ်ႈႁဝ်း ဢမ်ႇမီးၽႂ်- ဝႃႈၼႆ။

ဢွင်ႇသၢၼ်းတၢႆၵႂႃႇ 60 ပီပၢႆယဝ်ႉ၊ လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ႁဝ်းမုင်ႈမွင်းမႃး 60 ပီပၢႆယဝ်ႉ၊ ထိုင်ပီ 2011  ၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇၵေႃႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝွၵ်ႇၸိူၼ်း (ၽိတ်ႈမွၵ်ႇ) ၵူႈၾၢႆႇ ၵူႈမူႇၵူႈၸုမ်းမႃးဢုပ်ႇဢူဝ်းၵိုတ်းယိုဝ်း သၢင်ႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၵၼ်။ ဢၼ်ႁဝ်းမွင်းမႃးၼႆႉ တေၸၢင်ႈပဵၼ်မႃးယဝ်ႉ၊ ႁဝ်းၸႂ်ယႂ်ႇယူႇၸိူင်ႉၼႆ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးတႄႉတႄႉၼႆႉ ပေႃးၵႂႃႇၼႂ်းၶူးၼႂ်းဝဵင်း ၶဝ်ၵေႃႈႁပ်ႉႁူမ်ၸူမ်းတွၼ်ႈ တႄႉတႄႉ၊ လုမ်းလႃးတူၺ်းထိုင်လီတႄႉတႄႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပွတ်းဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈတႄႉ ယင်းတိုၵ်ႉမိူၼ်ၵဝ်ႇ၊ ပႆႇပိူင်ႈမႃးၵႃႈႁိုဝ်။ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်လူင်ၼႆႉ မိူင်းတႆးလူင်ႁဝ်းၼႆႉ မၼ်းမိူၼ်ပဵၼ်ၵႂႃႇသွင်မိူင်း သွင်လူၵ်ႈ၊ ၼႂ်းၶူးၼႂ်းဝဵင်း ပဵၼ်လူၵ်ႈၼိုင်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇ ပဵၼ်လူၵ်ႈၼိုင်ႈ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ပွတ်းဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ ၼႂ်းၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ပဵၼ်သိုၵ်းပဵၼ်သိူဝ်းယူႇၼၼ်ႉ ၵိၼ်းၸႂ်တႄႉတႄႉ၊ တူၺ်းဢဝ်တီႈၼႃႈလိၼ်ၵူဝ်းၵၢင်ႉ။

ဢၼ်သိုဝ်ႇလၢႆၾၢႆႇဢွၵ်ႇၵႂႃႇလွင်ႈၵူဝ်းၵၢင်ႉၼႆႉ တီႈတႄႉမၼ်း မၢၼ်ႈၶဝ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီၸႂ်လမ်။ ၼင်ႇႁိုဝ်ပိူင်ပဵၼ် တေဢမ်ႇၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၼၼ်ႉ ယူႇတီႈမၢၼ်ႈၶဝ် ထုၵ်ႇလႆႈၵုမ်းဝႆႉလူးၵွၼ်ႇ။ သၢင်ႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼႆႉ ႁဝ်းမႃးဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၵူၺ်း မၼ်းဢမ်ႇယဝ်ႉ၊ ဝၢႆးၼႆႉမႃး ပေႃးၸႂ်ႁဝ်းယင်းတိုၵ်ႉမိူၼ်ၵဝ်ႇယူႇ၊ မၢၼ်ႈၵေႃႈဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ၊ ႁဝ်းၵေႃႈဢမ်ႇယွမ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိုင် ႁဝ်းၸၢင်ႈယိုဝ်းၵၼ်ၶိုၼ်းၵူၺ်း။ ၸႂ်ႁဝ်းၵေႃႈထုၵ်ႇလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၵေႃႈ ထုၵ်ႇလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ။

ဢၼ်ထုၵ်ႇလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼႆႉမီးသင် ?၊ မီးလွၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ႁဵၼ်း၊ လွၵ်းပိူင်ပၢႆးပၺ်ၺႃဢၼ်မႂ်ႇ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ပၢႆးပိုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလႆႈပဵၼ်ဢၼ်မႂ်ႇ။ ဢၼ်ယုၵ်ႉယွင်ႈ ဢၼေႃႇရထႃႇၶဝ်၊ ပယိၼ်ႇၼွင်ႇၶဝ်၊ ဢလွင်းၽယႃးၶဝ်၊ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဝ်းထုၵ်ႇလႆႈမေႃယုၵ်ႉယွင်ႈ ၶုၼ်လီၶုၼ်မျၢတ်ႈ။ မိူၼ်ၼင်ႇၶုၼ်လီမၢၼ်ႈၵေႃႈမီး ၵျၢၼ်ႇၸိတ်ႉတႃး၊ မၼ်းတိုၵ်းသိုၵ်းၶႅၼ်ႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽိူဝ်ႇမၼ်းမႃးပဵၼ်ၶုၼ်ယဝ်ႉ ပဵၼ်ၶုၼ်လီတႄႉတႄႉ၊ ပၢၼ်ၼၼ်ႉ မွၼ်းလႄႈမၢၼ်ႈ ယူႇႁူမ်ႈႁွမ်းၸွမ်းၵၼ်လႆႈလီလီ။ မၼ်းမီးလုၵ်ႈၸၢႆး၊ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းပဵၼ်မၢၼ်ႈ မၼ်းဢမ်ႇဢဝ်ၶိုၼ်ႈႁဵတ်းၶုၼ်၊ မၼ်းဢဝ်လၢၼ်မၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူဝ်းမွၼ်းၶိုင်ႈၼိုင်ႈ ၶိူဝ်းမၢၼ်ႈၶိုင်ႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉသေ ယုၵ်ႉယွင်ႈပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မွၼ်းၵေႃႈၸူမ်းယူႇၸွမ်းမၢၼ်ႈ။ ၵွပ်ႈၼႆ မၢၼ်ႈထုၵ်ႇလီယုၵ်ႉယွင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇၵျၢၼ်ႇၸိတ်ႉတႃး။ ၸၢဝ်းမၢၼ်ႈၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ဢၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ ထုၵ်ႇလီယုၵ်ႉယွင်ႈၵျၢၼ်ႇၸိတ်ႉတႃး၊  လီယုၵ်ႉယွင်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ ဢွင်ႇသၢၼ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ- ၼႆၵေႃႈမီး။

ႁဝ်းထုၵ်ႇလီလႅၵ်ႈလၢႆး ပိူင်ၵၢၼ် (လၵ်းသုတ်ႇ)ပၢႆးပိုၼ်းႁဝ်း၊ မေႃယုၵ်ႉယွင်ႈၶုၼ်လီ ၶုၼ်မေႃၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း ႁႂ်ႈပေႃးၵတ်းယဵၼ်။ ပေႃးဝႃႈပဵၼ်သိုၵ်း ၵူၼ်းမိူင်းတုၵ်ႉၶၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ ပေႃးဝႃႈဢမ်ႇပဵၼ်သိုၵ်းပဵၼ်သိူဝ် ၵူၼ်းမိူင်းႁဝ်းလႆႈယူႇၵတ်းယဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ ၸိူဝ်းၼႆႉႁဝ်းထုၵ်ႇလႆႈၶူၼ်ႉၶႆႈသေ မႃးႁဵတ်းပၢႆးပိုၼ်းမႂ်ႇ။ ပေႃးၸိူင်ႉၼၼ် တႃႇတေမႃးပူၵ်းတင်ႈပၢႆးၸႂ်ဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ မၼ်းၵေႃႈတေပဵၼ်မႃး။

ပိူဝ်ႈတႃႇသၢင်ႈပၢႆးၸႂ်ဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉႁဝ်းတေလႆႈမီးလွၵ်းပိူင် ၵၢၼ်ႁဵၼ်းလၢႆးမႂ်ႇ။ ပေႃးမီးလွၵ်းပိူင် ၵၢၼ်ႁဵၼ်းဢၼ်မႂ်ႇ မၼ်းၵေႃႈတေပဵၼ်မႃးၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢၼ်မႂ်ႇ။ မိူဝ်ႈလဵဝ် ပၢႆးပိုၼ်းဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ ၶႅၼ်းထုၵ်ႇလီမီး။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ပေႃးပီ (2015)ၼႆႉသဵင်ႈ တေဢမ်ႇပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၵူၺ်း၊ တေမႃးႁူမ်ႈၵၼ်တင်းထႆး လၢဝ်း ၵမ်ႇၽူးၶျႃးၸိူဝ်းၼႆႉ။

ႁဝ်းၵူၺ်း ထုၵ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈပိုၼ်းမႂ်ႇဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ ၸိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈထုၵ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ။ ပေႃးပဵၼ်မၢၼ်ႈၼႆၵေႃႈ ထႆးၶဝ် ၵမ်ႇပူးၶျႃးၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဝ်းယၢမ်ႈပေႉၵိၼ်ၶဝ်မႃးၼႂ်းပိုၼ်း။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယႃႇဝႃႈတေၸႂ်ႉၵွင်ႈၸႂ်ႉလႅဝ်း၊ ႁဝ်းဢဝ်ၶွၼ်ႉတဝ်ႉသေပတ်ႉၶဝ်မႃး ယင်းပေႉၶဝ်၊ လႆႈႁဵၼ်းမႃးၼင်ႇၼႆ။ ပေႃးဝႃႈပဵၼ်လၢဝ်း တင်းၵမ်ႇပူးၶျႃးၵေႃႈ ပေႃးႁၼ်ထႆးၵေႃႈဝႃႈ ထႆးၼႆႉယၢမ်ႈပေႉၵိၼ်ႁဝ်းမႃးၼႆသေ ပႅင်းၸင်းထႆး။ ထႆးၵေႃႈသမ်ႉၸင်းမၢၼ်ႈ ပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆယူႇ။ ပေႃးပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်းၸိုင် ႁဝ်းတေႁဵတ်းႁိုဝ်ယူႇ ၸွမ်းၵၼ်၊ ၵွပ်ႈၼႆ ပၢႆးပိုၼ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလီႁဵတ်းဢၼ်မႂ်ႇယဝ်ႉ။

ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 15/02/2015 ၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ တင်း ၾၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၽူႈၵွၼ်းသိုၵ်းသုင်သုတ်း ၸွမ်သိုၵ်းလူင်မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ၵႂႃႇဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈၸႂ်း ၵူၼ်းသိုၵ်းၸိူဝ်းဢၼ်တိူဝ်ႉဝၢတ်ႇၸဵပ်း ၼႂ်းပၢင်တိုၵ်း ၼႃႈလိၼ်ၵူဝ်းၵၢင်ႉ တီႈလႃႈသဵဝ်ႈ။ မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ လၢတ်ႈဝႃႈ- သူၸဝ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ယူႇၼႆႉ ပိူဝ်ႈတႃႇတေၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈ ဢမ်းၼၢၸ်ႈ (ဢႃႇၼႃႇ) ၸိၵ်းၸွမ်ၶွင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်း- ၼႆယဝ်ႉ။

ၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ တင်း ၸွမ်သိုၵ်းလူင်မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ယဵမ်ႈၸႂ်းၵူၼ်းသိုၵ်းဝၢတ်ႇၸဵပ်း တီႈလႃႈသဵဝ်ႈ

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၼႆႉ လၢႆတီႈလၢႆၾၢႆႇၵေႃႈထၢမ်မႃး။ ယူႇတီႈႁူဝ်ၼႃႈၸုမ်းၶၢဝ်ႇၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈသေ လႆႈတွပ်ႇၵႂႃႇဝႃႈ- ငဝ်းလၢႆးမၼ်း ႁဝ်းတေလႆႈမႃးတႅၵ်ႈၵၼ်တူၺ်း ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈပီ 1968 ။ မိူဝ်ႈပီ 1968 ဝၼ်းတီႈ 1 ၼႆႉ တၢင်းၾၢႆႇပႃႊတီႊၶွမ်ႊမိဝ်ႊၼိတ်ႊမိူင်းမၢၼ်ႈ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၸွႆႈထႅမ်တီႈမိူင်းၶႄႇ တင်းပိုၵ်းသေ  ၶၢမ်ႈလႅၼ်လိၼ်မႃးတိုၵ်းၼႂ်းမိူင်းတႆး၊ ဝဵင်းဢၼ်ၶဝ်ယိုတ်းလႆႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ပဵၼ်မိူင်းၵူဝ်း ၸႄႈဝဵင်းၵူတ်ႉၶၢႆ ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ပေႃးထိုင်ဝၼ်းတီႈ 5 မႃး ၽိူင်ၵျႃးသိူင်း တင်းၽိူင်ၵျႃးၾူး ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ ဢွၼ်ႁူဝ်သိုၵ်းၶႄႇတင်းၼမ်၊ ပႃးၸဵမ်ၸိူဝ်းပဵၼ်သိုၵ်းၵူဝ်းၵၢင်ႉတႄႉတႄႉ ၶဝ်ႈယိုတ်းၵူဝ်းၵၢင်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ တိုၼ်းဝႃႈလႆႈတၢင်းၸွႆႈထႅမ်တီႈၶႄႇတႅၵ်ႇလႅင်း၊ ၶႄႇၵေႃႈဢမ်ႇမီးလွင်ႈသိူင်ႇလပ်ႉသင်ဝႆႉ။

တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉမႃး ယူႇမႃးတေႃႇထိုင်ပီ 1989 ၽိုၼ်ႉဝၢႆႇတေႃႇ ပႃႊတီႊ ၶွမ်ႊမိဝ်ႊၼိတ်ႊသေ ဢဝ်လွင်ႈၵိုတ်းယိုဝ်းမႃးတင်းမၢၼ်ႈ။ ထိုင်မႃး 1992-93 ၵေႃႈမီး လွင်ႈသုၵ်ႉသၵ်ႉယုင်ႈယၢင်ႈ ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ၵူဝ်းၵၢင်ႉပွၵ်ႈၼိုင်ႈ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ  ၶိူဝ်းႁိူၼ်း ယၢင်ႇ မႃးလိုပ်ႈၽိူင်ၵျႃးသိူင်းဢွၵ်ႇသေ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈပၢႆႈၶဝ်ႈမိူင်းၶႄႇ၊ လုၵ်ႉတီႈမိူင်းၶႄႇသေ ၶိုၼ်းမႃးယူႇတၢင်းတၢင်ႉယၢၼ်း။ တၼ်းလႆႈဢမ်ႇလၢႆလိူၼ်ၵူၺ်း မၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈႁွမ်ႁႅင်းသိုၵ်းသေ ၶိုၼ်ႈမိူဝ်းႁုပ်ႈယိုတ်းဢဝ်ၵူဝ်းၵၢင်ႉၶိုၼ်း၊ လိုပ်ႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းယၢင်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ယၢင်ႇမူဝ်ႇလႅင်း၊ ယၢင်ႇမူဝ်ႇဢၢၼ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢွၵ်ႇၼႃႈလိၼ်ၵူဝ်းၵၢင်ႉ၊ ပေႃးလိုပ်ႈဢွၵ်ႇလႆႈယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈၶိုၼ်းသိုပ်ႇယူႇမႃး။ ယူႇမႃးတေႃႇထိုင်ပီ 2009 ။

ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၵူဝ်းၵၢင်ႉ ၽိူင်ၵျႃးသိူင်းတင်းပၢႆႇသဝ်ႉၶျိူၼ်

ၽိူင်ၵျႃးသိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸႃတိၵူဝ်းၵၢင်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းပီ 2009 ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဢမ်ႇႁပ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈႁဵတ်း တပ်ႉပႂ်ႉလႅၼ်လိၼ် BGF ဢၼ်ၾၢႆႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈတမ်းဝၢင်း တဵၵ်းၸႂ်ႉႁဵတ်းၼၼ်ႉလႄႈ ထုၵ်ႇတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ႁၢင်ႈသိုၵ်းၶိုၼ်ႈတိုၵ်းယိုဝ်းၵူဝ်းၵၢင်ႉ၊ ထိုင်တီႈၽိူင်ၵျႃးသိူင်း လႆႈပၢႆႈၵႂႃႇယူႇသဝ်းတၢင်ႇတီႈ တေႃႇပေႃးထိုင် ပွၵ်ႈၶိုၼ်းမႃးတိုၵ်းယိုဝ်း (ဝၼ်းတီႈ 9/2/2015) ပွၵ်ႈၵမ်းၼႆႉ။ ငိူင်ႉဝႄႈဢွၵ်ႇၼႃႈလိၼ် ၵူဝ်းၵၢင်ႉၵႂႃႇ ၶၢဝ်းတၢင်းၸမ်ၸမ် 6 ပီ။
ဢၼ်မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇဝႃႈ- တေလႆႈၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈ ဢႃႇၼႃႇၸိၵ်းၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇမီးၽေး တၢင်းၼွၵ်ႈ ပူၼ်ႉပႅၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ သင်ဝႃႈၶႄႇၸွႆႈထႅမ်/ပၼ်ႁႅင်းၵူဝ်းၵၢင်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇပီ 1968 ၼၼ်ႉ ပၢင်တိုၵ်းၵေႃႈ တေဢမ်ႇယိုတ်ႈယၢဝ်းထိုင်ၵႃႈၼႆႉ။ ပေႃးၶႄႇၸွႆႈထႅမ်တဵမ်တီႈၼႆ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ တိုၼ်းယိုတ်းဢဝ်လႆႈၵူဝ်းၵၢင်ႉသေ ပၢင်တိုၵ်းယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇလီငၢမ်းယဝ်ႉ။ ၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ တၢင်းၾၢႆႇၶႄႇပၼ်ႁႅင်းတီႈၵူဝ်းၵၢင်ႉ။

ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈႁၢင်ပီ 2014 ၼၼ်ႉ ၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇၶႄႇ Globe times လႆႈႁူပ်ႉထူပ်းတွင်ႈထၢမ် ၽိူင်ၵျႃးသိူင်းသေ ဢွၵ်ႇလွင်ႈတွင်ႈထၢမ် (ဢိၼ်ႊထိူဝ်ႊဝိဝ်ႊ) မၼ်းၸဝ်ႈ 2 ဝၼ်းထပ်းၵၼ်။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းၶႄႇလၢႆၵေႃႉ ၵေႃႈဝႃႈ ၵူၼ်းၶႄႇႁဝ်းယူႇမိူင်းပိူၼ်ႈ ထုၵ်ႇပိူၼ်ႈၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်ၼႆႉ ထုၵ်ႇလီလႆႈၸွႆႈထႅမ်ၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈလွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း၊ ဢမ်ႇပွင်ႇဝႃႈပဵၼ်ၵၢင်ၸႂ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈပိူၺ်ႇၵျိင်း။

ထႅင်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈပိူၺ်ႇၵျိင်းၼႆႉ မၼ်းလႆႈလူင်းတိုၼ်းဝႆႉၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ၼပ်ႉပဵၼ်လၢႆႁဵင်လၢၼ်ႉ ၻေႃႊလိူဝ်ႊ၊ မၼ်းတေယွမ်းသုမ်းပႅတ်ႈငိုၼ်းလူင်းတိုၼ်း မၼ်းတင်းသဵင်ႈသေ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ပီႈပဵၼ်ၼွင်ႉမၼ်း ၵူၼ်းဢမ်ႇလၢႆႁဵင်လၢႆမိုၼ်ႇၵေႃႉၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၵႂၢမ်းထၢမ် ဢၼ်လီထၢမ်၊ မၼ်းတေယွမ်းသုမ်းပႅတ်ႈယူႇႁႃႉ ?။

ထႅင်ႈလွင်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်လီလႆႈၶႆႈၸႂ်ၼႆႉ ႁဵတ်းသင်ၶေႇ ဢမ်ႇမိပ်ႇငႅၼ်းၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် မိူၼ်ၼင်ႇဢၼ်ၶႄႇ လႆႈမိပ်ႇငႅၼ်းမႃးမိူဝ်ႈပီ 1989 မိပ်ႇငႅၼ်းတီႈဝႃႉၶဝ် ၸုမ်းမိူင်းလႃးၶဝ်။ ပီ 1994 မိပ်ႇတီႈၶၢင် ႁႂ်ႈၵိုတ်းယိုဝ်း။ ႁဵတ်းသင် ပေႃးမၼ်းဢမ်ႇၵမ်ႉထႅမ် မၼ်းသမ်ႉဢမ်ႇမိပ်ႇငႅၼ်း ?။

ယင်းမီးထႅင်ႈလွင်ႈၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1968 ပေႃးဝႃႈ သိုၵ်းၶႄႇၸွႆႈပၼ် ၸုမ်းၵူဝ်းၵၢင်ႉၶဝ် မႃးတိုၵ်းယိုဝ်းၼႂ်းမိူင်းတႆးယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမႄႊရိၵၼ်ႊၵေႃႈ ၸွႆႈပၼ်တီႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈသေ ၶဵင်ႇတႃႉၶိုၼ်း။ ၵွပ်ႈၼၼ် ဢၼ်ၸုမ်းၵူဝ်းၵၢင်ႉ (ၸုမ်းၽိူင်ၵျႃးသိူင်း)ၶဝ် မႃးတိုၵ်းၵမ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်ၼိူဝ်ဢႃႇၼႃႇၸိၵ်းၸွမ် ၸိုင်ႈမိူင်းႁႃႉ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၸုမ်းၵူဝ်းၵၢင်ႉ မႃးတိုၵ်းသေ မၼ်းပူၼ်ႉပႅၼ်ဢႃႇၼႃႇၸိၵ်းၸွမ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈ မၢၼ်ႈမၢင်ႇၵိူဝ်းလႆႈ တၢင်းၸွႆႈထႅမ်တီႈဢမႄႊရိၵၼ်ႊ မိူၼ်ၼင်ႇပီ 1968 ႁႃႉ ? ။

လွင်ႈၼႆႉ ၸဝ်ႈပၢႆးမေႃၶႄႇၵေႃႉၼိုင်ႈ ယၢမ်ႈလၢတ်ႈတီႈၸုမ်းၶၢဝ်ႇၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈဝႃႈ- ငဝ်ႈလၢႆးမၼ်း ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်၊ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉၼႆႉ ႁဝ်းပဵၼ်တႆးၵေႃႉ/ ဢူၺ်းၵေႃႉလီၶွင် ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ၊ ပေႃးဢမ်ႇမီးႁဝ်း ၸွႆႈပၼ် ၶဝ်ၵေႃႈဢမ်ႇယူႇလႆႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တင်ႈတႄႇပီ 2011 မႃးၼႆႉ မၢၼ်ႈၶဝ်ၵေႃႈမီးဢူၺ်းၵေႃႉမႂ်ႇ မႃးတင်းၼမ်။ ပဵၼ်ဢူၺ်းၵေႃႉဢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈ ၵႆႉလႃႇၶဝ်မႃးပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်၊ ႁႅတ်ႉၶဝ်မႃး တင်းႁိုင်လၢႆပီမိူင်းၵူၼ်း။ မိူဝ်ႈလဵဝ် မၢၼ်ႈမီးဢူၺ်းၵေႃႉလီၼမ်ယဝ်ႉၵေႃႈ တၢင်းၾၢႆႇၶႄႇ တေလႆႈပႂ်ႉတူၺ်းဝႃႈ မၢၼ်ႈယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်ဢူၺ်းၵေႃႉလီၶႄႇယူႇႁႃႉ ?- ၼႆယူႇ။

ၸွမ်းၼင်ႇငဝ်းလၢႆးမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်လၢတ်ႈၵႂႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လၢတ်ႈလိူဝ် (Overstate) ၵူၺ်း။ ၵွပ်ႈၼၼ် ႁဝ်းၶႂ်ႈတိုၵ်းသူၼ်းဝႃႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈၵေႃႈလီ၊ ၸွမ်သိုၵ်းလူင်မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇၵေႃႈလီ၊ ဢၼ်လီတီႈသုတ်း ထုၵ်ႇလႆႈပိုတ်ႇၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းသေ ၵိုတ်းယိုဝ်းၵၼ်။ မိူၼ်ၼင်ႇၽိူင်ၵျႃးသိူင်းၵေႃႈ ႁဝ်းထုၵ်ႇလီဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်သေ မၼ်းၸဝ်ႈၶႂ်ႈယူႇတီႈလႂ် ပွတ်းတွၼ်ႈလႂ်ၵေႃႈ ၸတ်းႁႃပၼ်တီႈယူႇ ႁႂ်ႈသၢင်ႇထုၵ်ႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၢၼ်ႈထုၵ်ႇလႆႈၸွႆႈၶိုင်ပွင်ပၼ် ႁႂ်ႈၽိူင်ၵျႃးသိူင်း တင်းပၢႆသဝ်ႉၶျိူၼ် ႁႂ်ႈပေႃးၶိုၼ်းလီၵၼ်။

ႁဝ်းဝႃႈၸိူင်ႉၼႆ ပုၼ်ႈတႃႇမၢၼ်ႈတႄႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်ယႃႈၶူမ်ၶၢႆးယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးဝႃႈၶဝ်တိုၵ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ်ၵူၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းၸိူင်းသိုၵ်း သုၼ်းဝူး ၵူၺ်းၼႆၵေႃႈ သုၼ်းဝူးဝႃႈဝႆႉဝႃႈ- လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ/ၶုၼ်မိူင်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸတ်းသိုၵ်း ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၸႂ်လမ်၊ ၽူႈၵွၼ်းသိုၵ်းၶဝ်ၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇတၢပ်ႈဢွၵ်ႇတိုၵ်း ယွၼ်ႉၸႂ်လိူတ်ႇ/ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈတေႃးသ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ပေႃးသိုပ်ႇတိုၵ်း မၼ်းတေတုမ်ႉတိူဝ်ႉၵူဝ်းၵၢင်ႉၵူၺ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ တေတုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃး ၶၵ်ႉၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ် ဢၼ်တိုၵ်ႉၶိုင်ပွင်ႁဵတ်းသၢင်ႈယူႇ။

ၶၵ်ႉၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ်ၼႆႉ လႆႈဝႃႈၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ တင်း ၸွမ်သိုၵ်းလူင်မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ဢွၼ်ႁူဝ်ႁဵတ်းမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈပီ 2011 ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၸွမ်သိုၵ်းလူင်မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇၼႆႉ ပႃးၼႂ်းၶွမ်ႊမတီႊငဝ်ႈငုၼ်း လွင်ႈငမ်းယဵၼ် ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (Union Peace making Central Committee- UPCC) ။

ၵဵဝ်ႇၵပ်းၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ တင်း ၾၢႆႇၽူႈၼမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း 4 ၸုမ်း ၶဝ်လူင်းလၢႆးမိုဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မီးၵူၼ်းႁၼ်လီလႄႈႁၼ်ၸႃႉၼင်ႇၵၼ်။ လွင်ႈႁၼ်ၸႃႉ ဢမ်ႇႁၼ်လီၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်သၽႃဝၵူၼ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈပဵၼ်ၾၢႆႇသၢၼ်ၶတ်းႁဝ်း၊ မၼ်းႁဵတ်းသင်ၵေႃႈ ႁဝ်းႁၼ်မၼ်းဢမ်ႇလီ၊ ပေႃးမၼ်းဢမ်ႇႁဵတ်းသင် ၵေႃႈသႄႉၼႄးဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢမ်ႇလႆႈလွင်ႈ၊ ၵူၼ်းပႅတ်ႈလၢႆ။ ပေႃးမၼ်းႁဵတ်းလီၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇႁဵတ်းလီတဵမ်ထူၼ်ႈ၊ ႁဵတ်းလီပႆႇပဵင်းပေႃးၸိူဝ်းၼႆႉ၊ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တိုၼ်းပဵၼ်သၽႃဝ/ ထမ်းမၻႃးၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။

RCSS တင်း KPC လႄႈၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ လူင်းလၢႆးမိုဝ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ် ၵေႃႇသၢင်ႈလွင်ႈၶိုၼ်းလီၵၼ်ၼႂ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ

တေႃႈၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 12/02/2015 ဢၼ်ပဵၼ်ဝၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၶွပ်ႈၶူပ်ႇ 68 ၼႆႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ တင်းၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း 4 ၸုမ်း (ၶွင်ႊသီႊဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး RCSS ။ ႁူမ်ႈတုမ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ယၢင်းၽိူၵ်ႇ KNU ။ ၸုမ်းယၢင်းပုတ်ႉထ DKBA ၊ ၸုမ်းယၢင်း KPC ) မီးၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်သေ လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း ၵႂၢမ်းပတိၺၢၼ်ႇ (Deed of Commitment) ပိူဝ်ႈတႃႇလွင်ႈငမ်းယဵၼ်လႄႈ သၢင်ႈလွင်ႈၶိုၼ်းလီၵၼ် ၼႂ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (for peace and National Reconciliation) ။ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်ၵႂႃႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၼႆႉ တင်းမူတ်းမီး 13 ၸုမ်း၊ ၼႂ်း 13 ၸုမ်းၼႆႉ လူင်းလၢႆးမိုဝ်းမီး 4 ၸုမ်း၊ ထႅင်ႈ 9 ၸုမ်း ဢမ်ႇလူင်းလၢႆးမိုဝ်း။

ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ပႃးၼႂ်းၶေႃႈတူၵ်းလူင်းၶဝ် ၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းဢၼ်တင်းသွင်ၾၢႆႇလႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵိူဝ်းၵုမ် လႆႈၸႂ် တူၵ်းလူင်းၵၼ်ဝႆႉလီငၢမ်းယဝ်ႉသေ မႃးသႂ်ႇၵမ်ႈၼမ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ယူႇတီႈၾၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ႁၼ်ဝႃႈမၼ်းယင်းပႆႇပဵင်းပေႃးၼႆသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးမႂ်ႇၵေႃႈမီး။ လွင်ႈၼႆႉ ၾၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈၵေႃႈဝႃႈ ဢၼ်သူၸဝ်ႈ (ၾၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း)တၢင်ႇမႃးၼႆႉ တၢင်ႇမႃးဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ ႁဝ်းယင်းပႆႇလႆႈဢုပ်ႇၵၼ်၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈႁဝ်းပႆႇလႆႈဢုပ်ႇၵၼ်သေ ႁဝ်းသမ်ႉတေလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇထုၵ်ႇပဵၼ်- ၼႆယူႇ။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ဢၼ်လူင်းလၢႆးမိုဝ်းၵႂႃႇၼႆႉ  ၵွပ်ႈပဵၼ်ဢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်း တူၵ်းလူင်းၵၼ်ဝႆႉၵမ်ႈၼမ်လႄႈ ပဵၼ်လိူင်ႈဢၼ်လီၶႆႈၸႂ်။ ပေႃးႁဝ်းတူၺ်းၾၢႆႇလီမၼ်းၸိုင် လႆႈႁၼ်ဝႃႈ- 1.ၸွမ်ၸိုင်ႈလႄႈသင်၊ ႁူဝ်ပဝ်ႈသၽႃးၶဝ်လႄႈသင် ၶဝ်ၵေႃႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း ပၼ်ၵတိ ၵႂၢမ်းမၼ်ႈဝႃႈ- ၶဝ်ႁပ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၾႅတ်ႊၻရႄႊလ် (Federal Union) ယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၾႅတ်ႊၻရႄႊလ်ၼႆႉ ၾၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈ (ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ) ဢမ်ႇႁပ်ႉမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပီ 1962 ၊ မိူဝ်ႈလဵဝ် လႆႈမႃးၶၢဝ်းတၢင်း 53 ပီယဝ်ႉ။ သူပ်းပၢၵ်ႇလၢတ်ႈမႃးတင်းႁိုင်ယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တိုၵ်ႉမႃးလူင်းလၢႆးမိုဝ်း ပွၵ်ႈၼႆႉပဵၼ်ပွၵ်ႈၵမ်းတီႈၼိုင်ႈ၊ ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈလီၶိုၼ်ႈ။

2.ၵူႈပွၵ်ႈ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈလွင်ႈၶွပ်ႇၶၢဝ်းယၢမ်း ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၢၼ်မိူင်းၼႆႉ ၾၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈဢမ်ႇလၢတ်ႈဝႆႉ၊ ဢမ်ႇတွၼ်ႉလၢတ်ႈမႃးသေပွၵ်ႈ။ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၶဝ်ၵေႃႈလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ် ၵၢၼ်မိူင်းၼႆႉ တေတႄႇဢွၼ်တၢင်း တေမီးၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈပီ 2015 ၼႆႉ။ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈပီ 2015 ၼႆႉ တေပဵၼ်ႁၢင်လိူၼ်ဢွၵ်ႊထူဝ်ႊၿိူဝ်ႊ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ႁူဝ်လိူၼ်ၼူဝ်ႊဝႅမ်ႊၿိူဝ်ႊ။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးလႄႈ ထုၵ်ႇလႆႈသွၼ်ႇဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလီ။

3.ၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈမႃးတင်းသဵင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၽွၼ်းၵၢၼ်ၶွင် ၾၢႆႇၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး ဢမ်ႇလိုဝ်ႈဢမ်ႇသဝ်း ၵူႈပီပီ။ ယူႇတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသေ ပေႃးဢဝ်ၵႂၢမ်းၾၢႆႇသိုၵ်းဝႃႈ  ၵၢၼ်ႁုၵ်ႉၶဝ်ႈ၊ မၢၼ်ႈဝႃႈ ထူဝ်းၸိတ်ႉ (Offensive) ၊ ၵႂၢမ်း NGO ဝႃႈ Proactive ။ ပေႃးႁဝ်းတူၺ်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပီ 2011 တေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ် ယူႇတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁုၵ်ႉၶဝ်ႈၼႆႉ မီးပွၵ်ႈလဵဝ် ဝၼ်းတီႈ 17/8/2011 ၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼႂ်းႁူင်းပွႆႇသဵင် ႁွင်ႉမွၵ်ႇၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈ ၵူႈမူႇၵူႈၸုမ်း ဢွၼ်ၵၼ်မႃးတူၵ်းလူင်းၵိုတ်းယိုဝ်းသေ ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၢၼ်မိူင်း။ တင်ႈတႄႇၼၼ်ႉမႃး ၾၢႆႇႁဵတ်းၵၢၼ်ႁုၵ်ႉၶဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၾၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းလွၼ်ႉလွၼ်ႉ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ပဵၼ်ၾၢႆႇတင်ႈႁပ်ႉၵူၺ်း။

ဢၼ်ၾၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁုၵ်ႉၶဝ်ႈၼႆႉ လႆႈႁၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ-
(1) ၼႂ်းပီ 2012 ၾၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ၽႅၼ်တၢင်း (Roadmap) 7 ၶေႃႈသေ ဢုပ်ႇဢူဝ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈ။

(2) ပီ 2013 ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ် လႄႈလွင်ႈၵိုတ်းယိုဝ်းပတ်းပိုၼ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် [Comprehensive Union Peace and Ceasefire Agreement (CUPCA)] (1.လၵ်းၵၢၼ်။ 2.ၵိုတ်းယိုဝ်း။ 3.ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၢၼ်မိူင်း။ 4.ၸူဝ်ႈၶၢဝ်း မိူဝ်ႈၽွင်းဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ယူႇၼႆႉ တေလႆႈၶိုင်ပွင်ၸိူင်ႉႁိုဝ်)။

(3) ပီ 2014 လၢႆးၶေႃႈတူၵ်းလူင်းၽိုၼ်လဵဝ် (One Text / Single Text Procedure) ။

(4)ၽိုၼ်တိုၵ်းသူၼ်း ပိူဝ်ႈတႃႇလူင်းလၢႆးမိုဝ်း ပီ 2015 ၵေႃႈ ယူႇတီႈတၢင်းၾၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၶွင်ႊသီႊႁူမ်ႈတုမ်ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း (UNFC) ၵေႃႈ ၶိုင်ပွင်ဝႆႉ ပဵၼ်လၢႆးၼိုင်ႈ၊ ၸုမ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ UNFC ၾၢႆႇ RCSS, KNU ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းပတိၺၢၼ်ႇ လွင်ႈငမ်းယဵၼ် (Peace Pledge Agreement သေ တေႃႇပေႃးလႆႈမႃး ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းပတိၺၢၼ်ႇ  (Deed of Commitment) သေလူင်းလၢႆးမိုဝ်း။ ဢၼ်လႆႈမႃး ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းပတိၺၢၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽွၼ်းၵၢၼ်ၵူႈၶၵ်ႉတွၼ်ႈ ဢၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် ၶိုင်ပွင်ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼႆလႄႈ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ႁဝ်းၵေႃႈထုၵ်ႇလႆႈသိုပ်ႇႁဵတ်းၵႂႃႇ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ႁဝ်းယွၼ်းၼိုင်ႈပၢၵ်ႇ (100) လႆႈသၢဝ်းထိုင်သၢမ်သိပ်း (20-30) ၵူၺ်းလူး၊ ႁဝ်းဢမ်ႇဢဝ်၊ ႁဝ်းဢမ်ႇတၢပ်ႈမႃးၸႂ်လဵၵ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ်သဵတ်ႈၵႃႈသဵတ်ႈႁူဝ်ၵၼ်ၵူၺ်း။ ၵၢၼ်တေႃႇၵႃႈတေႃႇၶၼ်ၵၼ်ၼႆႉ တိုၼ်းပဵၼ်သၽႃဝမၼ်း။ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁဝ်းၵႂႃႇၶၢႆၶူဝ်းၶွင် ႁႂ်ႈမၼ်းလႆႈၼိုင်ႈသႅၼ် ၸွမ်းၼင်ႇႁဝ်းယွၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇသူႈလႆႈ၊ လႆႈသီႇႁႃႈမိုၼ်ႇၵေႃႈ ႁဝ်းဢဝ်သီႇႁႃႈမိုၼ်ႇၼၼ်ႉသေ သိုပ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၵႂႃႇ။ ၵၢၼ်တေႃႇၵႃႈတေႃႇၶၼ်ၵၼ်ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇပွင်ႇဝႃႈၵၢၼ်ႉ၊ မၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ်ပဵၼ်ၵၢၼ် (ဢွင်ႇ)ၶၵ်ႉတီႈၼိုင်ႈသေ ပိူဝ်ႈတႃႇတေသိုပ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉၵူၺ်း။

လွင်ႈၼႆႉ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သူၸဝ်ႈၼႆႉ ယင်းလီႁူႉလိူဝ်သေ ၵေႃႉဢၼ်တႅမ်ႈပွင်ႈၵႂၢမ်းၼႆႉလူးၵွၼ်ႇ။ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ႁဝ်းတေလႆႈပၵ်းတႃပႂ်ႉတူၺ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ၸွမ်ၸိုင်ႈ၊ သၽႃး၊ ႁူဝ်ပဝ်ႈသၽႃးၶဝ် ၸွင်ႇၶဝ်တေႁဵတ်းၸွမ်းၵႂၢမ်းၶဝ်၊ ၸွင်ႇၶဝ်တေသိုပ်ႇႁဵတ်းၾႅတ်ႊၻရႄႊလ်၊ ၸွင်ႇၶဝ်တေပိုတ်ႇပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၢၼ်မိူင်း ၸူဝ်ႈပႆႇထိုင်လိူၼ်ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈၼႆႉ။

ထႅင်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ႁဝ်းပႂ်ႉတူၺ်းၵူၺ်းပႆႇပေႃး၊ ႁဝ်းၵေႃႈထုၵ်ႇလႆႈ ပၼ်ႁႅင်းဢီးၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်း၊ သိုပ်ႇႁုၵ်ႉၶဝ်ႈၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်း၊ တေႃႇၶဝ် (လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈ) ပေႃးႁဵတ်းတႄႉတႄႉၼၼ်ႉ တိုၼ်းဝႃႈဢမ်ႇပၼ်ယူႇပၼ်သဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈ ၵၢၼ်လူင်းလၢႆးမိုဝ်းပတ်းပိုၼ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ဢမႄႊရိၵၼ်ႊ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈပဵၼ်ငဝ်းလၢႆး ၼမ်ႉၶိုၼ်ႈ ႁႂ်ႈၼႅတ်ႈတၵ်း။ ပေႃးၼမ်ႉယွမ်းလူင်း ၸၢင်ႈလႆႈၵူမ်ႈၵွမ်းသေတၵ်း၊ သမ်ႉလႆႈၼမ်ႉယၢပ်ႇ။

ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၻႆႊရႅၵ်ႊ မိတ်ႊၶျႄႊလ် ၵႂႃႇဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈမိူင်းၶၢင်ၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇတီႈမျိတ်ႉၵျီးၼႃးသေ ၵႂႃႇဢုပ်ႇၸုမ်းၶၢင် KIO ၶဝ်၊ ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇဢႅဝ်ႇၵူၼ်းပၢႆႈၽေး ၽူႈႁၢမ်းႁႅၵ်းတီႈယူႇၼႂ်းမိူင်း (IDP) ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ဝၢႆးမႃးၵေႃႈ ဢွၵ်ႇၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ မႆႈၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈသိုၵ်းသိူဝ် ဢၼ်ၶွၼ်ႈႁႅင်းသိုၵ်းၼမ် ယူႇတီႈဝဵင်းၽႃၵၢၼ်ႉ၊ ၵွပ်ႈၼႆ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ၸဵဝ်းပဵၼ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ဝႆးဝႆး- ၼႆယူႇ။

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ် လႆႈႁၼ်ဢမႄႊရိၵၼ်ႊ တူင်ႉၼိုင်မႃးၼမ်။ ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 12/10/2014 မၼ်းၸဝ်ႈ မႃးဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈတီႈၵဵင်းမႆႇ၊ မႃးႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ်တင်း ဢႅၼ်ႇပၢၼ်းလႃႉ၊ ၶုၼ်ဢူၵ်ႉၵႃႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တိုၵ်းသူၼ်းဝႃႈ- မိူဝ်ႈလဵဝ် ႁဝ်းတိုၵ်ႉမီးတိုဝ်ႉတၢင်းလီယူႇ၊ ႁဝ်းထုၵ်ႇလႆႈၸဵဝ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈပေႃးၸၢင်ႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်တင်းမၢၼ်ႈ၊ ႁႂ်ႈႁိပ်ႈၼႅတ်ႈၸဵဝ်းႁဵတ်းဝႆးဝႆး၊ ၵွပ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းမၼ်း ဢေႇမႃးတိၵ်းတိၵ်း၊ မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းတိုၵ်ႉမီးယူႇၼႆႉ ႁဝ်းထုၵ်ႇလႆႈၸဵဝ်းႁဵတ်း ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈ- ဝႃႈၼႆ။

ဢၼ်ယူႇတီႈ ဢမႄႊရိၵၼ်ႊ တူင်ႉၼိုင်ႁူၺ်းသူၼ်းၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ ၾၢႆႇၼိုင်ႈ လၢႆၾၢႆႇၵေႃႈႁၼ်ထိုင် ထတ်းသၢင်ဝႃႈ- ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢမႄႊရိၵႃႊ ဢူဝ်ႊၿႃႊမႃႊ တေမႃးဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈတီႈ ၸိုင်ႈမိူင်း ႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ ဝၼ်းတီႈ 12/11/2014 ၼႆႉလႄႈဢမႄႊရိၵၼ်ႊၶဝ် ၸင်ႇၵႂႃႇႁႃမိပ်ႇၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၶဝ် ၸုမ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉၸုမ်းၼိုင်ႈယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸိူဝ်းဢၼ်ႁူႉၼွၵ်ႈႁၼ်ၼႂ်း ၵမ်ႈၽွင်ႈဝႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈမႃးမိပ်ႇ၊ မႃးႁူၺ်းသူၼ်းၵူၺ်း။ မိူဝ်ႈလဵဝ် တၢင်းဢမႄႊရိၵၼ်ႊၶဝ် ၼပ်ႉသွၼ်ႇႁၼ်ဝႃႈ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၶဝ်ၼႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉမီးတိုဝ်ႉမီးတၢင်းယူႇ၊ ပေႃးလဵၼ်ႈၽၢႆႉ မီးမိုဝ်းၼိူဝ်မိုဝ်းတႂ်ႈၵေႃႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်မိုဝ်းၼိူဝ်ယူႇ၊ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉပဵၼ်မိုဝ်းၼိူဝ် မီးၶၢဝ်းယၢမ်းယူႇၼႆႉ ထုၵ်ႇလႆႈႁိပ်ႈၼႅတ်ႈၸဵဝ်းႁဵတ်း၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းတေ ဢမ်ႇပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်း။

လွင်ႈတိုၵ်ႉပဵၼ်မိုဝ်းၾၢႆႇၼိူဝ်ယူႇၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ ဢူးတဵင်းၸဵင်ႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမႃးၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈဢၼ် ဢမ်ႇၶႅပ်ႉလႅပ်ႈ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈဢၼ်သိုဝ်ႈသႂ်သေပဵၼ်မႃး၊ ဢဝ်ႁႅင်းတဵၵ်းပိူၼ်ႈသေပဵၼ်မႃးၵူၺ်း။ ၵွပ်ႈၼၼ် လွင်ႈဝႃႈတူဝ်မၼ်း ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းထမ်းတြႃး ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉမီးဢေႇယူႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ ၶႂ်ႈလႆႈလွင်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းထမ်းလႄႈ မၼ်းၸင်ႇၵွႆႈ ႁူပ်ႉထူပ်းဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်တင်း ၼၢင်းဢွင်ႇသၢၼ်းၸုၵျီႇ၊ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၵိုတ်းယိုတ်း ၶူင်းၵၢၼ်ၽၢႆမိတ်ႉသူင်ႇ၊ ဢၼုၺၢတ်ႈ ပၼ်ၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ ၶႂ်ႈတႅမ်ႈသင်တႅမ်ႈလႆႈ ထၢင်ႇႁၢင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း၊ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ယိုၼ်ႈမိုဝ်းဢုပ်ႇဢူဝ်း လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ လွင်ႈၼႆႉ လၢႆဝၢၼ်ႈလၢႆမိူင်းၵေႃႈ ၵေႃႈပၼ်ႁႅင်း၊  လႆႈဝႃႈလွင်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းထမ်း မၼ်းၵေႃႈမီးၼမ်မႃး။

မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸိူဝ်းၶိူဝ်း တိုၵ်ႉသဵတ်ႈၵႃႈသဵတ်ႈႁူဝ်လႆႈယူႇ၊ ပေႃးႁိုင်မႃး မၼ်းတေဢမ်ႇ သဵတ်ႈလႆႈ။ ၵွပ်ႈၼႆ ႁႂ်ႈၸဵဝ်းတူၵ်းလူင်းၵၼ်တင်းမၢၼ်ႈ၊ လွင်ႈၼႆႉ  ဢမ်ႇပွင်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်း လွင်ႈတၢင်းလႄႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈႁပ်ႉႁွင်းသေပိူင် သမ်ႉႁႂ်ႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း။

ၵမ်ႈၽွင်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်တူၵ်းလူင်း ၵိုတ်းယိုဝ်းပတ်းပိုၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ႁႂ်ႈပႂ်ႉပီ 2015 ၊ မီးၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈမႂ်ႇသေ မီးမႃးၸွမ်ၸိုင်ႈမႂ်ႇယဝ်ႉ ၸင်ႇၵွႆႈႁဵတ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈမႂ်ႇ ဢၼ်ၶိုၼ်ႈမႃးလူၺ်ႈ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ ဢၼ်သိုဝ်ႈသႂ် ၸွမ်းလွၵ်းပိူင်ၻီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႇၼၼ်ႉ တႃႇၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း တေသဵတ်ႈၵႃႈ သဵတ်ႈႁူဝ်လႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းတေငၢႆႈ။

ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ- 1.တဵင်းၸဵင်ႇၼႆႉ မၼ်းယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်သိုၵ်းယူႇ၊ ပဵၼ်ၾၢႆႇသိုၵ်းလိူၵ်ႈမႃး။ ၵွပ်ႈၾၢႆႇသိုၵ်း လိူၵ်ႈမႃးလႄႈ ပဵၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇမီးဢႃႇၼႃႇ (ဢမ်းၼၢၸ်ႈ) ၼိူဝ်တပ်ႉသိုၵ်းၵေႃႈ မၼ်းယင်းတိုၵ်ႉမီး ဢေႃးၸႃႇ ၼိူဝ်တပ်ႉသိုၵ်းယူႇ၊ မိူဝ်ႈတဵင်းၸဵင်ႇတိုၵ်ႉလၢတ်ႈလႆႈယူႇၼႆႉ ႁဝ်းထုၵ်ႇလီၸဵဝ်းဢဝ်။ ၵေႃႉဢၼ်ၶိုၼ်ႈ မႃးမႂ်ႇၼႆႉ သင်ဝႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈသိုၵ်း၊ ဢမ်ႇမီးဢႃႇၼႃႇၼိူဝ်တပ်ႉသိုၵ်း၊ ဢမ်ႇမီးဢေႃးၸႃႇၼိူဝ်တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင် မၼ်းတေဢမ်ႇလၢတ်ႈသင်လႆႈ။ ၵွပ်ႈၼႆ ထုၵ်ႇလႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်လႆႈ။

မိူဝ်ႈလဵဝ် ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဢူးတဵင်းၸဵင်ႇၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈပဵၼ်ထမ်း၊ မၼ်းၵေႃႈႁႃလွင်ႈပဵၼ်ထမ်းလႄႈ မၼ်းၸင်ႇၵွႆႈမႃးႁႃတူၵ်းလူင်း ဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးပဵၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈၵေႃႉမႂ်ႇ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈသိုဝ်ႈသႂ်သေၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈမၼ်းမီးလွင်ႈပဵၼ်ထမ်းဝႆႉယဝ်ႉလႄႈ တႃႇမၼ်းတေမႃးယွမ်းတေႃႇ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းတေမီးဢေႇ၊ တၢင်းဢမႄႊရိၵၼ်ႊၶဝ် ၼပ်ႉသွၼ်ႇႁၼ်ၼင်ႇၼႆ။

ၽွင်းတႅၼ်း ပႃႇတီႇသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼမ်းၼႃႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း ပိုတ်ႇႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈ/ လူလိၵ်ႈ ပၼ်ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ၊ မီးၵူၼ်းၶဝ်ႈႁူမ်ႈၼပ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇ။

ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 23/10/2014 ၽွင်းတႅၼ်းၻီႊမွၵ်းၶရႅတ်ႉတိၵ်ႉပႃႊတီႊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး (ႁိုဝ်) ပႃႊတီႊ သိူဝ်ၽိူၵ်ႇ (SNDP) ၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း ၸၢႆးတိၼ်ႇဢူး ဢွၼ်ႁူဝ်ၼမ်းၼႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းႁွင်ႇ၊ ပိုတ်ႇႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈလၢႆး/ ႁူင်းလူလိၵ်ႈလၢႆး တႃႇၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၸေႈႁႆး တင်းဝၢၼ်ႈၵၢင်ႉ ၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း။

ပၢင်ၵႅဝ်ႈပိုတ်ႇႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈၼႆႉ မီးၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင် လုၵ်ႈၸုမ်းပႃႊတီႊသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ (SNDP) ၊ လုၵ်ႈၸုမ်း ငဝ်ႈငုၼ်း ၻီႊမွၵ်းၶရေႊၸီႊၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး (ႁိုဝ်) ပႃႊတီႊႁူဝ်သိူဝ် (SNLD) ၊ ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈၾိင်ႈငႄႈတႆး၊ ပီႈၼွင်ႉၸၢဝ်းၶိူဝ်း တဢၢင်း (ပလွင်ႈ)၊ ၶၢင်၊ လိသေႃး ဢိၵ်ႇၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း ၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ဢမ်ႇယွမ်းမွၵ်ႈ 200 ၵေႃႉ။
ပိူဝ်ႈတႃႇၵေႃႇသၢင်ႈပဵၼ်မႃး ႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈၼႆႉ ငဝ်ႈငုၼ်းသုၼ်ၵၢင်ႁူင်းလူလိၵ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၵေႃႈၸွႆႈငိုၼ်း တွင်းမႃး။ တီႈႁူင်းလူလိၵ်ႈၼႆႉ မီးပပ်ႉႁဵၼ်းလိၵ်ႈတႆး၊ ၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇတႆးလၢႆလၢႆႁွင်ႈၵၢၼ် မႃးတမ်းဝၢင်း ၸႅၵ်ႇယိုၼ်ႈပၼ် ႁႂ်ႈၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ပေႃးလႆႈဢၢၼ်ႇလႆႈလူၵၼ်။

ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈလႆႈႁပ်ႉဝွၵ်ႇၸိူၼ်း ၵႂႃႇလၢတ်ႈလွင်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တႃႇလွင်ႈငမ်းယဵၼ်လႄႈ ၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်း PI ဢၼ်ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈလႆႈ ၸွႆႈၵေႃႇတင်ႈ မိူဝ်ႈ ပီပူၼ်ႉမႃး။ ဢိင်ၼိူဝ်ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈလႆႈႁပ်ႉ ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၽူႈၵမ်ၵပ်း ၽူႈၸတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းမူႇၸုမ်းၼႆႉသေ ဢဝ်ၵုၼ်းမုၼ်ယူႇ။

တူဝ်တႅၼ်းပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်းလၢႆပႃႇတီႇ တိုၵ်ႉဢုပ်ႇဢူဝ်းၵုမ်ၵၼ် လွင်ႈၶၵ်ႉၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ် ၼႂ်းၵဵင်းမႆႇ ၸိုင်ႈထႆး ဝၼ်းတီႈ 07/07/2014

တႆးႁဝ်းၼႆႉ တင်ႈတႄႇပၢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈမႃး ၼင်ႇႁိုဝ်ၽႃႇသႃႇလိၵ်ႈလၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတႆး ပေႃးတေဢမ်ႇ ႁူင်ႈႁၢႆၵႂႃႇၼႂ်းၵႄႈၵၢင်ၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈ လႄႈ ၽႃႇသႃႇမၢၼ်ႈဢၼ်ၽႄႈတိူၼ်းၶဝ်ႈမႃး။ ၽႃႇသႃႇ လၵ်းလူင် ဢၼ်တႆးႁဝ်းလႆႈၶဵင်ႇတႃႉၼႆႉ ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈ၊ ၵူၺ်းပဵၼ်ၽႃႇသႃႇမၢၼ်ႈ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ

1.ၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉ ယဵၼ်းမႃးပဵၼ်ၽႃႇသႃႇႁဵတ်းၵၢၼ် (Working Language) ၶွင်လုမ်ႈၾႃႉ။ ၽႂ်ၵေႃႈလူဝ်ႇမေႃ၊ ဢမ်ႇမေႃဢမ်ႇလႆႈ။

2.မေႃဢိင်းၵလဵတ်ႈယဝ်ႉ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢမ်ႇႁၢႆၵႂႃႇ။ တူၺ်းဢဝ်ၸိုင်ႈမိူင်း မိူၼ်ဢိၼ်းတီးယိူဝ်း (India) ၊ သိင်ႇၵပေႃႇ (Singapore) ၶဝ်။ မိူၼ်ပီႈၸၢႆးထုၼ်း ၵဵင်းတုင် (1940-2003) ႁဝ်းၵေႃႈ လပ်းတႃလိုမ်းမိူင်းၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပၢႆပီ 2003 ၼၼ်ႉဝႃႈယဝ်ႉ။ “မေႃဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈႁၢႆၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းတေၸၢင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ။ မေႃမၢၼ်ႈၼႆႉတႄႉ ပေႃးယူႇမဝ်မၢင် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ၸၢင်ႈႁၢႆလၢႆလူးၵွၼ်ႇ။ လိၵ်ႈၶႄႇၵေႃႈတေႃႈၼင်ႇၼၼ်”။

မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ တႆးသမ်ႉထုၵ်ႇတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈတဵၵ်းတဵင်လႄႈ ပၢႆႈဝၢၼ်ႈပၢႆႈမိူင်းၵႂႃႇယူႇမိူင်းၶႄႇ မိူင်းထႆး မိူင်းမလေးသျိူဝ်း မႃးၼမ်၊ မိူင်းလၢဝ်းၵေႃႈၵမ်ႈၽွင်ႈလႄႈ ပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းႁိူၼ်းၵေႃႈတေႃႉမႃးပႃးထွႆႈၵႂၢမ်း (Vocabulary) ပိူၼ်ႈ။ ယိင်ႈၶႅၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၸိူဝ်းပဵၼ်ၵူၼ်းထဝ်ႈၵူၼ်းၵႄႇ ၵူၼ်းပၢၼ်ၵၢင်ၶဝ် မႆႈၸႂ်လူင်လၢင်။ ၸင်ႇဝႃႈႁူႉမေႃၼင်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈ ၶတ်းၸႂ်ႁႃလၢႆးသေ ပူၵ်းပွင်လိၵ်ႈတႆး ၵႂၢမ်းတႆးမႃးတိၵ်းတိၵ်း သမ်ႉပေႃးလီမီးႁႅင်းၸႂ်တႄႉတႄႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈသီႇထၢတ်ႈၵေႃႈ ဢၢၼ်းၸွႆႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းလႄႈ တင်းလူၵ်ႈ (လေႃးၵ)သေ ၶိုင်ပွင်ႁႃလၢႆးမႃး ၼပ်ႉ 35 ပီ တေႃႇထိုင်ဢႃႇယု 29 ၼၼ်ႉ လၢႆးယွၼ်ႇၸႂ်ၸွမ်းၸႂ်သေႁႃ။ တႄႇဢဝ် 29 တေႃႇ35 ၼႆႉဢဝ်လၢႆးၶဵင်ႈၶႅင်သေႁႃ။ ဢမ်ႇလႆႈသေၸင်ႇမႃးၽိုၵ်းတူၺ်းသဵၼ်ႈတၢင်းပၢၼ်ၵၢင်၊ မိူၼ်ၵူၼ်းလဵတ်းတိင်ႇ။
“ယွၼ်ႇၼႃႇ ဢမ်ႇပဵၼ်ၵႂၢမ်း၊ ၶဵင်ႈၼႃႇသၢႆၸၢင်ႈၶၢတ်ႇ၊ ဢမ်ႇယွၼ်ႇဢမ်ႇၶဵင်ႈ သဵင်ၸင်ႇၵွႆႈပဵၼ်တီႈထုၵ်ႇၸႂ် တူဝ်ၵဝ်ႇ ဢိၵ်ႇတင်းလၢႆ”။
ၼႆသေ ဢဝ်လၢႆးပၢၼ်ၵၢင်ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း သီလ (မီးပၵ်းပိူင်)၊ သမႃႇထိ (ၸႂ်ၸပ်းၸႂ်မၼ်ႈ)လႄႈ ပၺ်ႇၺႃႇ (ၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇ)သေ ႁဵတ်းၵႂႃႇ ၸင်ႇၵွႆႈထိုင်ယွတ်ႈႁွတ်ႈပၢႆ။
ထႅင်ႈတီႈၼိုင်ႈၵေႃႈဝႃႈ မိူၼ်ၵူၼ်းၶၢမ်ႈၼမ်ႉၸႅဝ်ႈ။ ၶၢမ်ႈသိုဝ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁွတ်ႈၾင်ႇပုၼ်ႉ။ လွင်ႈၸွမ်းၵေႃႈဢမ်ႇၸၢင်ႈႁွတ်ႈမိူၼ်ၵၼ်၊ ၸူမ်ၼင်ႇၵၼ်ၵူၺ်း။ ၸႂ်ႉတိုဝ်းသီႇလ သမႃႇထိ ပၺ်ႇၺႃႇသေ ၶၢမ်ႈၵႂႃႇၸင်ႇၽႅဝ်။
သီႇလ သမႃႇထိ ပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉ ယေႃႈႁုပ်ႈသေဝႃႈ။ ပေႃးဝႃႈတႄႉတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်မၵ် 8 ပိူင် (သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလၵ်းၵၢၼ် 8 ၶေႃႈ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႆႈ ၽူႈဢၢၼ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈတႄႉဝႃႈ “ၽိူဝ်ႇဝႃႈတေၺႃးလွင်ႈလိၵ်ႈလၢႆး၊ သမ်ႉမႃးၺႃးၵူၼ်းသွၼ်သိၼ် သွၼ်ထမ်းလႃႇမႃႈ” ၼၼ်ႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈသွၼ်ဝႆႉၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈသွၼ်တႃႇၵႂႃႇၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ တီႈလဵဝ်။ သွၼ်တႃႇၵႂႃႇၸူးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ လွင်ႈၵတ်းယဵၼ် လႄႈလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း ၵူႈပိူင်ပိူင်။ ပူၵ်းပွင်လိၵ်ႈလၢႆး ၽႃႇသႃႇ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၵေႃႈပႃးၼႂ်းၵူႈပိူင်ပိူင်။ ၸင်ႇဝႃႈ လႆႈတႄႇႁႅၵ်ႈႁူဝ်ၵႂၢမ်း ၼင်ႇၼႆ။
ၼႂ်းမၵ် 8 ပိူင်ၼႆႉ ၶေႃႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ပဵၼ်သမ်မႃတိတ်ႉထိ (ႁူႉႁၼ်ဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ) လႄႈ ႁဝ်းၵေႃႈလီလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းဝႃႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈပဵၼ်သင်။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ လပ်းႁူလပ်းတႃသေ လၢႆးၵဝ်ၼႆႉၸႂ်ႈၼႃႇယဝ်ႉ ၼႆသေတိုဝ်တၼ်ႁဵတ်းၵႂႃႇၽႂ်မၼ်း။
ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ လူဝ်ႇတူၺ်းဝႃႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလိၵ်ႈလၢႆးမိူင်းပိူၼ်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်ဢမ်ႇႁၢႆလၢႆၵႂႃႇသေ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ “ၸဝ်ႈၵဝ်ႇဢမ်ႇမီးဝၼ်းႁူႉၽႃႇသႃႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေႃႇပေႃးႁူႉၸၵ်းလွင်ႈၽႃႇသႃႇပိူၼ်ႈၵမ်ႈၽွင်ႈ (You can never know your own language until you know a few others) ။
ၸင်ႇဝႃႈတေၶႂ်ႈတေႃႉတႆႇၶႆႈၼႄၶိုၼ်း “ပိုၼ်းၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈ” (The History of the English language) ဢၼ်ၸၼ်ႉၸွမ်ဢွၵ်ႉသ်ၾိူတ်ႉ (Oxford University) ၶဝ်ပိုၼ်ၽႄႈဝႆႉမိူဝ်ႈပီ 2003 ၼၼ်ႉ။ မုင်ႈမွင်းဝႃႈ ၽူႈႁၵ်ႉၽႃႇသႃႇတႆးတင်းလၢႆ တေဢွၼ်ၵၼ်သူၼ်ၸႂ်သေလူဢၢၼ်ႇ ထတ်းသၢင်။

ဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်း 5 မိူင်း ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇႁႅၵ်ႈ- UK, USA ၊ ၶႅၼ်ႇၼတိူဝ်ႇ၊ ဢေႃးသထြေးလျိူဝ်း လႄႈ ၼိဝ်းၸီႇလႅၼ်ႇ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပဵၼ်ၽႃႇသႃႇတီႈသွင်/ ၽႃႇသႃၵႅမ် ၼႂ်းလၢႆမိူင်း မိူၼ်ဢႃႇၾရိၵတႂ်ႈ၊ လၢႆးၿီးရီးယိူဝ်း၊ ဢိၼ်းတီးယိူဝ်း၊ ပႃႇၵိတ်ႇသထၢၼ်၊ မလေးသျိူဝ်း၊ ၾိလိပ်ႉပိၼ်း။ ၼႂ်းဢႃႇသီႇယၼ်ႇ (Asean) မုၵ်ႉၸုမ်းဢေးသျိူဝ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇတၢင်းၵၢၼ် (Official language) ။ ၼႂ်းဝႅပ်ႉသၢႆႉတ် (Website) www.linguasphere 2004 ၼႆႉ လၢႆးငၢၼ်းဝႆႉဝႃႈ မီးႁူဝ်ၵူၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈလႄႈၶႄႇတဝ်ႉၵၼ် 1,000 လၢၼ်ႉၼင်ႇၵၼ်။

ၵူၺ်းၵႃႈ ပိူင်ႈၵၼ်ၼႆႉ ၵႂၢမ်းၶႄႇၼႆႉၸႂ်ႉၼွၵ်ႈမိူင်းၶႄႇ ယင်းတိုၵ်ႉလဵၵ်ႉၵေႇဢေႇမၢင်။ ၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၼႆႉတႄႉ ၸွတ်ႇတူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ၊ ထိုင်တီႈႁွင်ႉႁဵၵ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇလူၵ်ႈႁိုဝ် ၽႃႇသႃႇလုမ်ႈၾႃႉ။
ပိူၼ်ႈၸႂ်ႉၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈၼမ်ၼႆႉ ၽူႈတႅမ်ႈထတ်းသၢင်ႁၼ်ဝႃႈ ယွၼ်ႉ-
1.ၵူၼ်းၶႂ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသႅၼ်ႉ (science) ႁိုဝ် ပၢႆးယႃႈယႃ (Medicine) ၼႆႉ မီးၼမ်၊ ၵမ်ႈၼမ်ၵေႃႈမီးၼႂ်းလိၵ်ႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ။

2.ၽဵင်းၵႂၢမ်းလႄႈငဝ်းတူင်ႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉၽႄႈလၢႆ။ 3.ဢိၼ်ႇတိူဝ်ႇၼႅတ်ႉ (IT) ။

4.ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၸႂ်ႉတိုဝ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၼမ်။

5.လွင်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်းမႃးၼႂ်းပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈ ထိုင်တီႈပေႃးဝႃႈ ဢမ်ႇမီးတႃဝၼ်းတူၵ်း ၼႂ်းႁေႃသႅင် ၿရိတ်ႉတိသျ်ႉ (The sun never sets in the British Empire) ။

ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉတႄႉ ၽူႈပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇၶႂ်ႈထႅမ်ၼၼ်ႉ မီးၶေႃႈလဵဝ်။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၵူၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉ မီးၼမ်ဝႆႉယဝ်ႉလႄႈ တႃႇတေႁႃၵူၼ်းၸႂ်ႉမႂ်ႇထႅင်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇယၢပ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ

ပေႃးတူၺ်း လွင်ႈတၢင်းဢၼ်မီးႁူဝ်ၵူၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈၼမ်ၼႆၸိုင် မၼ်းၵေႃႈပဵၼ်တီႈ လီဝူၼ်ႉထႅင်ႈဝႃႈ-

• ပေႃးၼႂ်းလိၵ်ႈႁဝ်းမီးလွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈၵူၼ်းၼမ်ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်ၸိုင် ၸၢင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈႁဝ်းမႃး။
• ပေႃးၽဵင်းၵႂၢမ်းႁဝ်း ငဝ်းတူင်ႉႁဝ်း မီးၵူၼ်းထွမ်ႇၵူၼ်းတူၺ်းၼမ်ၵေႃႈ ၵူၼ်းမေႃၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်း လၢတ်ႈႁဝ်းၵေႃႈၼမ်မႃးၸွမ်း။
• ၽႂ်ၶႂၢၵ်ႈမိူင်းလႆႈၵေႃႈ ဢဝ်ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၽႃႇသႃႇမၼ်း မႃးၽႄႈတိူၼ်းပၼ်လႆႈ။
• ပေႃးၼႂ်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ မီးၵူၼ်းၸႂ်ႉၼမ်ၵေႃႈ ၽႃႇသႃႇၼၼ်ႉ တၵ်းလႆႈတိုတ်ႉၸၼ်ၵူၼ်းၼွၵ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဢၼ်ၶႂ်ႈၵႃႉၶၢႆၼၼ်ႉ ၵႃႈလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းယဝ်ႉ။ (မိူၼ်ၵႂၢမ်းၶႄႇ ပဵၼ်ယူႇယၢမ်းလဵဝ်)။

ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ တၢင်းၼႃႈၼၼ်ႉ ယင်းသိုပ်ႇၼႄဝႆႉဝႃႈ ၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈ ဢမ်ႇႁၢႆၵႂႃႇ မိူဝ်ႈၾရင်ႇသဵတ်ႈ (ပျင်ႇသဵတ်ႈ French) မႃးႁဵတ်းၶုၼ် 300 ပီပၢႆၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉဝႃႈၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၵၢတ်ႇၼႂ်းသႃး ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼမ် (ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်းၸၼ်ႉသုင်) ၶဝ်ၼၼ်ႉ ယင်းပဵၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈလီဝူၼ်ႉတႄႉတႄႉ တႃႇတႆးႁဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၼၵ်ႉ (ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ) ၽႃႇသႃႇၶဝ်ဝႃႈၸိုင် မီးငဝ်ႈၶိူဝ်းဢမ်ႇလၢႆၶိူဝ်းၵူၺ်း မိူၼ်ၼင်ႇ

• ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇ ယူးရူပ်ႉ (Indo-European)
• သၢႆႇၼူဝ်ႇ-တီႉပႅတ်ႉ (Sino-Tibetan)
• ဢႃႇၾရူဝ်ႇ-ဢေးသျိူဝ်း (Afro-Asiatic)
• ဢေႃးသထရူဝ်ႇၼီႊသျၼ်း (Austronesian)
• တႆး (Tai)
• ဢႄႇလ်တႆး (Altaic)
• မွၼ်း-ၶမႄး (Mon-Khmer)
• ၻရႃႇဝီႇတီႇယၼ်ႇ (Dravidian) ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉ ပႃးၼႂ်းငဝ်ႈၶိူဝ်းၽႃႇသႃႇလူင် ဢိၼ်တူဝ်ႇ ယူးရူပ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၸိုင်ႈမိူင်းယူးၶရဵၼ်း (Ukraine) ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ၽႄႈတိူၼ်းၵႂႃႇၵူႈတီႈၵူႈတၢင်းသေ ပဵၼ်မႃးၽႃႇသႃႇ-ၵျိူဝ်ႇမၼ်ႇ၊ ဢိတ်ႇတလီႇ၊ ၵရိၵ်ႉ၊ ဢိၼ်ႇတိယ၊ (သၼ်းသၵရိတ်ႉ) လႄႈ ၶႄႉလ် (Celt) ။ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၵျိူဝ်ႇမၼ်ႇၵဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်မႃးဝႃႈၼႆ။
ပေႃးတူၺ်းဢဝ်ထွႆႈၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ငၢႆးငၢႆးၵၼ် တေႁၼ်ၼမ်-

ဢိင်းၵလဵတ်ႈ	သၼ်သၵရိတ်ႉ	လႃႇတိၼ်ႇ	ၵရိၵ်ႉ
Father	Petr	Pater	Pater
Mother	Matar	Mater	Mati
Brother	Bhratr	Brater	Phrater

ၽႃႇသႃႇဢၼ်မႃးၽႅဝ်တီႈမိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼႂ်းၸူဝ်ႈၸႃႈ BC.500 သဵင်ႈၼႆႉတႄႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵျိူဝ်ႇမၼ်ႇ။ ပဵၼ်ၶႄႉလ်။ တင်းသွင်ၼႆႉ မိူဝ်ႈတႄႇမၼ်းပဵၼ်ၽႃႇသႃႇဢၼ်လဵဝ်သေတႃႉ ၼပ်ႉႁဵင်ႁဵင်ပီသေၽႅဝ်မႃး မိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၵေႃႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်မႃး ပဵၼ်ၵႂႃႇၽႃႇသႃႇၽႂ်မၼ်းယဝ်ႉ။

ထိုင်မႃး AD 43 ရူဝ်ႊမႅၼ်ႊ (Romans) ၶဝ် မႃးယိုတ်းဢဝ်ၽႅၼ်လိၼ် ဢိင်းၵလဵတ်ႈ တီႈၶိူဝ်းၶႄႉလ်သေ ႁဵတ်းၶုၼ်ယူႇ 400 ပီ ၸမ်ၸမ်။ ပၢၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ၽႃႇသႃႇလိၵ်ႈလၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလႃႇတိၼ်ႇ (Latin) ပဵၼ်မႃး ၽႃႇသႃႇတၢင်းၵၢၼ်၊ ပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈၵေႃႈမီးမႃး။ မီးယေးပလိၵ်ႈ၊ မီးသဵၼ်ႈတၢင်းလႄႈဝဵင်းမႃး။
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ရူဝ်းမႅၼ်းၶဝ်ထုၵ်ႇၶိူဝ်း ၵျိူဝ်ႇမၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်သဵၵ်ႇသၼ်ႇ (Saxon) တင်းဢႅင်းၵလိသ် (Angles) ၶဝ်မႃးတိုၵ်းတေႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႉလႆႈလႄႈ ၸင်ႇထွၼ်တပ်ႉထွၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢွၵ်ႇၵုၼ်ပရိတ်ႉတၼ်ႇ ၵႂႃႇၼႂ်းပီ AD 410 ။ (သွင်ၶိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢႅင်ႇၵလူဝ်ႇသႅၵ်ႇ သၢၼ်ႇ Anglo Saxon)
ၶိူဝ်းၵျိူဝ်ႇမၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ မႃးတင်ႈ 7 မိူင်း ႁေႃၶမ်းၼႂ်းၵုၼ်ပရိတ်ႇတၼ်ႇ။ ၵႂၢမ်းၶဝ်ၼႆႉႁွင်ႉဝႃႈ ဢိင်းၵလိသျ် (Englisc) ။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႈ မႃးႁူမ်ႈၵႂၢမ်းၶႄႉလ်/ ၵႂၢမ်းရူဝ်းမႅၼ်းသေ တႄႇပဵၼ်မႃးၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈ မိူဝ်ႈလဵဝ်ယဝ်ႉ။
ၵႂၢမ်းၶႄႉလ် ဢၼ်ၵိုတ်းယူႇတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်သေ ၵူၼ်းႁူႉၸၵ်းၼမ်တေမီး လၼ်ႇတၼ်ႇ London
ထႅမ်ႊသ် Thames (ၸိုဝ်ႈမႄႈၼမ်ႉ) ပွင်ႇဝႃႈၼမ်ႉမိုတ်း
ၻူဝ်ႇဝိူဝ်ႇ Dover
ၶိူဝ်းၵျိူဝ်ႇမၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ဢႅင်ႇၵလူဝ်ႇ သႅၵ်ႇသၼ်ႇ (Anglo-Saxon) ၶဝ်ၼႆႉ မႃးယူႇၵုၼ်ပရိတ်ႇတၼ်ႇ ပဵၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းၼမ်၊ ၸင်ႇဝႃႈၵႂၢမ်းၶဝ်ၼႆႉ ဢူမ်ဢိုၼ်ၵႂၢမ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်မီးဝႆႉၵဝ်ႇၵဝ်ႇ မိူၼ်ၶႄႉလ် တင်း ရူဝ်းမႅၼ်း ၵႂႃႇတင်းၼမ် တေႃႇထိုင်ပီ 1066 ။

ၵႂၢမ်းရူဝ်းမႅၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်လႃႇတိၼ်ႇၼႆႉတႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ သႅၵ်ႇသၼ်ႇ တင်းၼမ်ယွမ်းႁပ်ႉပဵၼ် ၶရိယၼ်ႇ ၵႂႃႇလႄႈ ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းထွႆႈၵႂၢမ်းမၼ်းတင်းၼမ် ႁၢၼ်ႉတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်။ ၼမ်လိူဝ်သေၵႂၢမ်းၶႄႉလ်။ သႂ်ႇသႂ်ႇမႃး ၵႂၢမ်းလႃႇတိၼ်ႇၼႆႉ ဢဝ်ယဵၼ်းပဵၼ်ၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ မိူၼ်မၢၼ်ႈ/ထႆး ၸႂ်ႉတိုဝ်းပႃႇလိ (Pali) မိူၼ်ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၶႂ်ႈၶူင်ဢွၵ်ႇထွႆႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇၵေႃႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵႂၢမ်းရူဝ်းမႅၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈလႃႇတိၼ်ႇမႃးၼၼ်ႉသေ မႃးပဵၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈလႄႈ ႁူႉၸၵ်းၵၼ်တင်းၼမ် မီးမိူၼ်ၼင်ႇ-

• monk မုၼ်ၸဝ်ႈ
• school ႁူင်းႁဵၼ်း
• chest တိူၵ်ႈၶူဝ်း
• spend ၸၢႆႇ တိုဝ်း
• turn ဝၢႆႇ/ ပဵၼ်ႇ

မိူဝ်ႈမုၼ်ၸဝ်ႈၶရိယၼ်ႇၶဝ် တႄႇၽႅဝ်မႃးၵုၼ်ပရိတ်ႇတၼ်ႇ ၼႂ်းပီ 597 ၼၼ်ႉတႄႉ ၶဝ်ၵေႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လိၵ်ႈလႃႇတိၼ်ႇၵူၺ်း။ ယူႇတီႈၼၼ်ႈ တႃႇပိုၼ်ၽႄႈသႃႇသၼႃႇလႆႈငၢႆႈငၢႆႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ၵေႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်းတူဝ်လိၵ်ႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၵဝ်ႇ ဢၼ်ဢႅင်ႇၵလူဝ်ႇ သႅၵ်ႇသၼ်ႇ ၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း၊ ယွၼ်ႉသႃႇသၼႃႇလႄႈ လိၵ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈၵဝ်ႇ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸွတ်ႇတူဝ်ႈၽႄႈလၢႆၵႂႃႇ။ (ဝၢႆးၼၼ်ႉ ပပ်ႉလႃႇတိၼ်ႇတင်းၼမ်ၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ ပဵၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၵဝ်ႇ)

လုၵ်ႉတီႈပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ် တူၺ်းၶိုၼ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၵဝ်ႇ 85% ၼႆႉ ယွၼ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်းထွႆႈၵႂၢမ်းလႃႇတိၼ်ႇ ၵရိၵ်ႉ ၼမ်မႃးလႄႈႁၢႆလၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ-

• တူဝ်လိၵ်ႈယင်းပဵၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈ။
• ထွႆႈၵႂၢမ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈၵဝ်ႇ ၼပ်ႉပၢၵ်ႇၵေႃႈ ၵိုတ်းၸႂ်ႉယူႇတေႃႇမိူဝ်ႈလဵဝ်၊ မိူၼ်ၼင်ႇ-

ၼႂ်းပီ 787 ၼႆႉ ဝႆးၶိင်း (Vikings) ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူဝ်းၵျိူဝ်ႇမၼ်ႇ မိူၼ်ဢႅင်ႇၵလူဝ်ႇ သႅၵ်ႇသၼ်ႇၶဝ် ၶဝ်ႈတိုၵ်းၵုၼ်ပရိတ်ႇတၼ်ႇ။ ၶဝ်မႃးၽႅဝ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးထႅင်ႈ။
မိူၼ်ၼင်ႇ-

• ပေႃးၼမ်လိူဝ်ၼိုင်ႈသေ ပဵၼ်သွင်ၶိုၼ်ႈၼိူဝ်ၵႂႃႇ သႂ်ႇ s
• ပေႃးလၢတ်ႈလွင်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းပူၼ်ႉၵႂႃႇ (past tense) ၵေႃႈ မႃးသႂ်ႇ ed တီႈထွႆႈၵရိယႃႇ (verb)
• ထွႆႈၵႂၢမ်း ဝႆးၶိင်း ဢၼ်ၵူၼ်းၼမ်ဢွၵ်ႇသဵင်ငၢႆႈလိူဝ်ၼၼ်ႉ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉတႅၼ်း ထွႆႈဢႅင်ႇၵလူဝ်ႇၵဝ်ႇ။
  တူဝ်ယၢင်ႇ- sister, bag, cake, die, egg, get, give, husband, leg, rock, same, take, window .
• ထွႆႈၵႂၢမ်းမၢင်ၶေႃႈၼႆႉ တီႈပွင်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၸႂ်ႉၵိုၵ်းၵၼ်၊ ၸႂ်ႉၵႂႃႇၸႂ်ႉမႃး တီႈပွင်ႇမၼ်းၵေႃႈပိူင်ႈဢၼ်ၵႂႃႇၽွင်ႈ။ တူဝ်ယၢင်ႇ-

ၵႂၢမ်းၵဝ်ႇ	ၵႂၢမ်းဝႆးၶိင်း
Wish	want
sick	ill

• ထွႆႈၵႂၢမ်း ဢၼ်တႄႇလူၺ်ႈ sk ၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းဝႆးၶိင်းၶဝ်သေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းယူႇတေႃႇမိူဝ်ႈလဵဝ်။ တူဝ်ယၢင်ႇ sky, skin, skist ၸိူဝ်းၼႆႉ။
• ထွႆႈၵႂၢမ်း မိူၼ် they, there, them ၵေႃႈ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းဝႆးၶိင်းယဝ်ႉ။

ၼႂ်းပီ 1,000 ၼႆႉ ၼေႃႇမႅၼ်ႇ (Norman) ၶဝ် လုၵ်ႉတီႈၼေႃႇမၼ်ႇတီႇ (Normandy) မိူဝ်ႈလဵဝ် ယူႇၼႂ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ ၶၢမ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇ ယၢၼ် 21 လၵ်းသေမႃးတိုၵ်းပေႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်။

ပေႃးဢွင်ႇပေႉယဝ်ႉ လႆႈယိုတ်းတီႈလိၼ်တင်းၼမ်သေ မႅင်ႇပၼ်ၵူၼ်းလူင်ၼႂ်းမၼ်း။ ၵူၼ်းလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ သိုပ်ႇမႅင်ႇပၼ်တီႈလိၼ်တီႈလုၵ်ႈသိုၵ်းၶဝ်ထႅင်ႈ။ ၸင်ႇဝႃႈ ဝၢၼ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ (ဢႅင်ႇၵလူဝ်ႇ သႅၵ်ႇသၼ်ႇ) ၼိုင်ႈဝၢၼ်ႈၼႆႉ တေမီးၶုၼ်ဝၢၼ်ႈၼေႃႇမႅၼ်ႇၼိုင်ႈၵေႃႉ တင်း ၼႃႈႁိူၼ်းမၼ်း၊ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈၶရိယၼ်ႇၵေႃႈ ၵူၼ်းၼေႃႇမႅၼ်ႇၶဝ်မႃးတႅၼ်းသႂ်ႇ။ ပႃးၵၼ်ဢဝ်ၵႂၢမ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇတၢင်းၵၢၼ်ယူႇ 200 ပီပၢႆ။

ၼွၵ်ႈသေၵႂၢမ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် ပဵၼ်လႃႇတိၼ်ႇ။
ပဵၼ်ၼႆသေတႃႉ ၶုၼ်ၼေႃႇမႅၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ သႂ်ႇသႂ်ႇမႃး ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈမႃးၼမ်လိူဝ်ၵႂၢမ်း ၾရင်ႇသဵတ်ႈ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ-

• ၶုၼ်ၼေႃႇမႅၼ်ႇ ဢၼ်ႁဵတ်းၶုၼ်ၼိူဝ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ၼႆႉ မႃးဢဝ်လုၵ်ႈဢဝ်မေးဢိင်းၵလဵတ်ႈ၊ ယူႇၼႂ်းၵႄႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈလႄႈ လုၵ်ႈလၢင်းၶဝ်ၵေႃႈၸႂ်ႉၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇတီႈၼိုင်ႈ၊ ၵႂၢမ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇတီႈသွင်။
• ၼႂ်းပီ 1204 ၼႆႉ ၼေႃႇမႅၼ်ႇၶဝ်သုမ်းၼႃႈလိၼ်ၶဝ် တီႈၼေႃႇမၼ်ႇတီႇ ပၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈသၢႆၵပ်းသိုပ်ႇတင်းသွင်ၾင်ႇၼႆႉ ဢဝ်ၶၢတ်ႇၵႂႃႇ။

3. ၵႂၢမ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ ဢၼ်ၼေႃႇမႅၼ်ႇၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႆႉ တၢင်းမိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈၶဝ်ႁၼ်ဝႃႈ ၸၼ်ႉတႅမ်ႇ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶုၼ်ၼေႃႇမႅၼ်ႇတင်းၼမ် ဢမ်ႇၶႂ်ႈၸႂ်ႉၵႂၢမ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ မႃးပိၼ်ႇၸႂ်ႉဢိင်းၵလဵတ်ႈၼမ်မႃး။
4. တင်းသွင်မိူင်းၼႆႉ တိုၵ်းတေႃးၵၼ် 100 ပီပၢႆ (1337-1453) ။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶုၼ်ၼေႃႇမႅၼ်ႇၶဝ်ႁၼ် ၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈ ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇၸိုင်ႈမိူင်းမႃးတိၵ်းတိၵ်း။
5. ၼႂ်းပီ 1348-50 ပဵၼ်ၵႃႇလလူင်ၼႂ်းၵုၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈလႄႈ မီးၵူၼ်းတၢႆ 30% ။ ၵူၼ်းႁူႉၵူၼ်းမေႃ ၾရင်ႇသဵတ်ႈၶဝ်ပၢႆႈၵၼ်။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ႁူင်းႁဵၼ်း ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၵူၼ်းမေႃၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် မႃးတႅၼ်းၶိုၼ်း။

ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၼႂ်းပီ 1362 ၼႆႉ ၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ လႆႈထုၵ်ႇႁပ်ႉၸႂ်ႉမႃးၼႂ်းသၽႃးပႃႇလီႇမၼ်ႇ။ ထိုင် 1399 မႃး ႁႅၼ်ႇရီႇ တီႈ 4 (Henry IV) ဢၼ်ၶိုၼ်ႈၼင်ႈႁေႃၶမ်းၼႆႉ ပဵၼ်ႁေႃၶမ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶိုၼ်းၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်း 400 ပီပၢႆ ဝၢႆးၼေႃႇမႅၼ်ႇမႃးပဵၼ်ၶုၼ်ၼၼ်ႉ ၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ မႃးၼမ်။

• ထွႆႈၵႂၢမ်း ၾရင်ႇသဵတ်ႈၼႆႉ ၶဝ်ႈမႃးတႅၼ်းထွႆႈၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၵဝ်ႇ ၼပ်ႉမိုၼ်ႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ chair, city, crime, government, medicine, music, palace, river, table, travel .
• ဢွၼ်တၢင်း ၼႃႇမဝိသေသၼ (adjective) လႄႈ ၼၢမ်ႇ (noun) ၶဝ်ၼႆႉ မီးတူဝ်ယိင်းတူဝ်ၸၢႆး (gender) မိူၼ်ၵႂၢမ်းၵျိူဝ်ႇမၼ်ႇ မိူဝ်ႈလဵဝ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးၼေႃႇမႅၼ်ႇ မႃးႁဵတ်းၶုၼ်ၼၼ်ႉ ႁၢႆလၢႆၵႂႃႇသေဢွၼ်ၵၼ်ၸႂ်ႉ The တႅၼ်းမူတ်း။

ထိုင်မႃး 1476 ၶိူင်ႈဢိတ်ႇလိၵ်ႈၽႅဝ်မႃးၵုၼ်ပရိတ်ႇတၼ်ႇ။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ ပပ်ႉတင်းၼမ်လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလိၵ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ ပိုၼ်ၽႄႈဢွၵ်ႇၸွတ်ႇတူဝ်ႈဝႆးလိူဝ် ထုတ်ႇတႅမ်ႈဢဝ် မိူၼ်ပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ပၼ်ႁႃလူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆႉၸိုင် တူဝ်လိၵ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈမႃးၵပ်းၵၼ်ဢွၵ်ႇသဵင် (spelling) ၼႆႉ ဢမ်ႇတၢႆတူဝ်၊ ၵဝ်ၵပ်းလၢႆးၼိုင်ႈ မႂ်းၵပ်းထႅင်ႈလၢႆးၼိုင်ႈ၊ ပဵၼ်ဝႆႉတင်းၼမ်၊ မၢင်ပွၵ်ႈၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ် တႅမ်ႈၸိုဝ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇ ယင်း ပွၵ်ႈၼိုင်ႈလႄႈထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၵေႃႈမီး၊ ပႃးၸဵမ် ဝီႇလျိမ်ႇ သျဵၵ်ႉသပီးယိူဝ်း (Shakespeare) ဢၼ်ၸိုဝ်ႈယႂ်ႇၵွင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ယူႇတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 16 ၼႆႉ ပေႃးၶႂ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉလွင်ႈလႂ်ၵေႃႈ ပိူၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ်လူ လႃႇတိၼ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁိုင်မႃးၵူၼ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ တင်းၼမ်တုၵ်းယွၼ်းမႃး ၶႂ်ႈလူဢၢၼ်ႇပပ်ႉ လႃႇတိၼ်ႇ/ ၵရိၵ်ႉၶဝ် ၼႂ်းၽႃႇသႃႇ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၵၢၼ်ပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇၵေႃႈၼမ်မႃး။ ဢိတ်ႇပပ်ႉပဵၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၵေႃႈ ၵူၼ်းလူမၼ်းၼမ်လိူဝ်ပပ်ႉလႃႇတိၼ်ႇ/ ၵရိၵ်ႉၶဝ်။

ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၼၵ်ႉသႅၼ်ႉ (scientist) ၸိုဝ်ႈယႂ်ႇ ဢႆႇၸႅၵ်ႉၼိဝ်ႇတၼ်ႇ (Isaac Newton) ၼႆႉ မိူဝ်ႈပီ 1687 တႅမ်ႈပပ်ႉမၼ်း Principia ၼႂ်းၽႃႇသႃႇလႃႇတိၼ်ႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးၼၼ်ႉ 15 ပီၵေႃႈတႅမ်ႈ Opsticks ပဵၼ်လိၵ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ။

ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈလၢႆး ပဵၼ်ႇၽႃႇသႃႇၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ႁဝ်းမီးထွႆႈၵႂၢမ်းၸေးသေ ပိၼ်ႇဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈ လႆႈၵူႈယိုမ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ထွႆႈၵႂၢမ်းပိူၼ်ႈသေ ဢဝ်ထွႆႈၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယဵၼ်းပဵၼ်ၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈမႃး တင်းၼမ်။ တူဝ်ယၢင်ႇ-

ၵူၺ်းၵႃႈ ၵၢၼ်ယိုမ်ၸႂ်ႉထွႆႈၵႂၢမ်းပိူၼ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉႁၼ်လီ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈႁၼ်ဝႃႈ ဢဝ်ထွႆႈဢိင်းၵလဵတ်ႈၵဝ်ႇ မႃးၸႂ်ႉၶိုၼ်းၵေႃႈလႆႈ။

မိူၼ်ၼင်ႇ ၽိုၼ်ၿႆႇပိူဝ်ႇလ် (King James Bible) ဢၼ်ယဝ်ႉတူဝ်ႈမိူဝ်ႈ 1611 ၼႆႉ ဢမ်ႇယွမ်းၸႂ်ႉ ထွႆႈၵႂၢမ်းၽႂ်။ ဢဝ်ၵႂၢမ်းၵဝ်ႇမႃးၸႂ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈလူဢၢၼ်ႇယၢပ်ႇ။ 

ႁဵတ်းႁႂ်ႈပေႃးဢၢၼ်ႇဢွၵ်ႇသဵင်ၵေႃႈ လွႆႈလီ။ ၽႂ်ထွမ်ႇၵေႃႈပွင်ႇ။ မီးလၢႆၶေႃႈ ၼႂ်းပပ်ႉၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်ယူႇၼႂ်း ၼွၵ်ႈဝတ်ႉၼွၵ်ႈဝႃး။ မိူၼ်ၼင်ႇ-

ၼႂ်းၵႃႈၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈ မေႃၵႂၢမ်းတင်းလူင်ၼႂ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉ တင်းၼမ်ႁၼ်ဝႃႈ သျဵၵ်ႉသပီးယိူဝ်း ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်ၶႅၼ်ႇတီႈသုတ်း။ မၼ်းၼႆႉၶူင်ထွႆႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇ မွၵ်ႈ 2,000 လႄႈ ၼမ်ႉၵႂၢမ်း (expression) တင်းၼမ်။ မိူၼ်ၼင်ႇ

ၾၢႆႇၼိုင်ႈတႄႉ ၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်ပၵ်းပဵၼ်ပိူင် ပဵၼ်ဝႆႉၶွင်ၽႂ်လၢႆးမၼ်းမူတ်း၊ မိူၼ်တႆးႁဝ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼၼ်ႉလႄႈ မီးၵူၼ်းၽူႈယႂ်ႇ ႁၼ်လူင်ၶဝ် ႁႃတၢင်းၶိုင်ပွင် တႃႇတေၵမ်ၵုမ်းၽႃႇသႃႇ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်။

ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈၶႂ်ႈယိူင်ႈၾရင်ႇသဵတ်ႈ ၶဝ်ၵေႃႇတင်ႈၸုမ်းၵမ်ၵုမ်းထွႆႈၵႂၢမ်း (Academie Francaise) ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၵၢၼ်ၵပ်းတူဝ် (Spelling) လႄႈသင်၊ ၵရႅမ်ႇမႃႇ (Grammar) လႄႈသင်၊ ပဵၼ်ပိူင်လဵဝ်ၵၼ်။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ပပ်ႉလၢႆးၵပ်းတူဝ်မႄႈ၊ ပပ်ႉဢၽိထၢၼ်ႇ (dictionary) လႄႈပပ်ႉ ၵရႅမ်ႇမႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႇဢွၵ်ႇမႃး။

ၵမ်ႈၽွင်ႈမိူၼ် သႅမ်ႇမိဝ်ႇဢႄႇလ် ၵျွၼ်ႇသၼ်ႇ (Samuel Johnson) သမ်ႉႁၼ်ဝႃႈ လီၶူၼ်ႉၶိုၼ်းၵႂၢမ်းၵဝ်ႇ ၼႆသေ ၼႂ်း 1755 ၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး “ဢၽိထၢၼ်ႇ ၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈ (Dictionary of English Language) ပဵၼ်ဢၼ်ၶၢႆလီတႄႉတႄႉ။
ပေႃးဝႃႈၵူၼ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ ပီ 1800 လႆႈလၢတ်ႈတေႃႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ ပီ 2000 ၸိုင် တူၼ်းသဵင်လႄႈ ၵရႅမ်ႇမႃႇ တေဢမ်ႇပေႃးပၢႆႈပိူင်ႈၵၼ်။ ဢၼ်တေပိူင်ႈၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ထွႆႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉၼၼ်ႉၵူၺ်း။

ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၼႂ်း 100 ပီ ပူၼ်ႉမႃးၼႆႉၵူၺ်း ထွႆႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇၼႆႉ ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃးမွၵ်ႈ 100,000 ။ ယင်းပႆႇၼပ်ႉထိုင်ပီ 1800 ။ ထွႆႈဢၼ်တေႁူႉၸၵ်းၼမ်တေမီး-

လွင်ႈဢၼ်ထွႆႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇ ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃးၼမ်လႄႈၽႄႈၼမ်ၼႆႉၵေႃႈ ပႃးလူၺ်ႈၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ ရေႇတီႇယူဝ်ႇ ထီႇဝီႇ ငဝ်းတူင်ႉ ၽဵင်းၵႂၢမ်းလႄႈ ဢိၼ်ႇတိူဝ်ႇၼႅတ်ႉ ယဝ်ႉ။

ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉၵူၼ်းၸႂ်ႉၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈၵႂႃႇၵေႃႇတင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ မိူၼ်ဢမႄႇရိၵႃး တင်း ဢေႃးသထြေးလျိူဝ်ႊၶဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈဝႃႈလႆႈ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢမႄႇရိၵၼ်ႇသမ်ႉ ဝၢႆးသေသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ယဝ်ႉ ပဵၼ်မႃးၸိုင်ႈမိူင်းဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇ၊ ၸင်ႇဝႃႈၽႄႈတိူၼ်းၸွတ်ႇတူဝ်ႈၵႂႃႇ ၵူႈတီႈတီႈ။

ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၼႆႉ ၸဝ်ႈႁၢၼ် (ယွင်ႁူၺ်ႈ) ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၶေႃႈၼိုင်ႈ လီတွင်းမၢႆဝႆႉ-
“လၢတ်ႈမိူၼ် တႅမ်ႈမိူၼ် ပဵၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈ
တႅမ်ႈမိူၼ် လၢတ်ႈဢမ်ႇမိူၼ် ပဵၼ်ၶႄႇ
လၢတ်ႈမိူၼ် တႅမ်ႈဢမ်ႇမိူၼ် ပဵၼ်ၶိူဝ်းတႆး။
ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ၽႃႇသႃႇဢၼ်ၶဵင်ႇတႃႉဢိင်းၵလဵတ်ႈမႃးတင်းၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇၶႄႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶႄႇပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဢၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းၼမ်တီႈသုတ်း၊ ၶူဝ်းၵႃႉၶူဝ်းၶၢႆၶႄႇၽႅဝ်ၵူႈတီႈ၊ ၽဵင်းၵႂၢမ်း ငဝ်းတူင်ႉၶႄႇၽႅဝ်ၵူႈတီႈ၊ ၸွင်ႇၵႂၢမ်းၶႄႇတေၸၢင်ႈပုတ်ႈတႅၼ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈပဵၼ်ၽႃႇသႃႇလုမ်ႈၾႃႉႁိုဝ်ၼႆ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းထၢမ်ၶေႃႈၼိုင်ႈ။

ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈၵိုတ်ႉဝႃႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႈၽႄႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇပဵၼ်လၢႆၽႃႇသႃႇထႅင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႂၢမ်းၵျိူဝ်ႇမၼ်ႇၵဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈၶွင်ၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈ။ ၵႂႃႇပဵၼ် Singlish တီႈသိင်ႇၵပေႃႇ၊ Taglish တီႈၾိလိပ်ႉပိၼ်း၊ Shan-glish တီႈမိူင်းတႆး။ ႁဵတ်းၵႂႃႇႁဵတ်းမႃး လၢတ်ႈတေႃႇၵၼ်တေပွင်ႇၵၼ်ၽွင်ႈ၊ ဢမ်ႇပွင်ႇၵၼ်ၽွင်ႈ။

မၢင်ၽဝ်ႇၵေႃႈတေသိုပ်ႇပဵၼ်ၽႃႇသႃႇလုမ်ႈၾႃႉၵႂႃႇထႅင်ႈတင်းႁိုင် ယူႇႁိုဝ် ? ။

ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းထၢမ်ဢၼ်လီလဵပ်ႈႁဵၼ်းသေတွပ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်လီလဵပ်ႈႁဵၼ်းသေတွပ်ႇလိူဝ်ၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ်ႁဝ်းမႃးႁူႉၸၵ်းပိုၼ်းၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ ဝူၼ်ႉလႆႈၶေႃႈသင်ႇသွၼ် (Lesson) ၸိူင်ႉႁိုဝ် ပိူဝ်ႈတႃႇတေဢဝ်မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈလႄႈ ပူၵ်းပွင်ၽႃႇသႃႇလိၵ်ႈတႆး ၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်း ယႃႇႁႂ်ႈႁၢႆလႄႈသိုပ်ႇ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ဝူၼ်ႉလႆႈမိူဝ်ႈလႂ် ႁဝ်းၵေႃႈလီဢွၼ်ၵၼ်ၼင်ႈႁူမ်ႈၵၼ် ငူပ်ႉငိၵၼ်ႁႃတၢင်း ပိူဝ်ႈတႃႇတေတႅပ်းတတ်းပိူင် ၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈလႄႈ ပိူင်ပူၵ်းပွင်ၵႂႃႇၼၼ်ႉယူႇ။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၼႆႉ မူႇၸုမ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၵေႃႈႁူႉတၵ်း တေၸွႆႈထႅမ်ၵႂႃႇယူႇ။