သုၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတႆး မႄႈႁွင်ႈသွၼ် ႁူမ်ႈၵၼ်တင်း ၸၼ်ႉၸွမ်ၵဵင်းမႆႇၸိုင်ႈထႆး  ၸတ်းႁဵတ်းပၢင် ဢုပ်ႇဢူဝ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈၾိင်ႈငႄႈၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး။  ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ၊ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ် ၊ မုၵ်ႉၸုမ်းတႆး ဢိၵ်ႇၽူႈသူၼ်ၸႂ် ၶဝ်ႈႁူမ်ႈပိူဝ်ႈတႃႇႁူမ်ႈၵၼ် ဝၢင်းၽႅၼ်မိူဝ်းၼႃႈ။

ဝၼ်းတီႈ 24 လိူၼ်ၵျႃၼ်ႊ 2015 သုၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတႆးမႄႈႁွင်ႈသွၼ် ႁူမ်ႈၵၼ်တင်း ၸၼ်ႉၸွမ် ၵဵင်းမႆႇ ၸတ်းႁဵတ်းပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ၾိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈႁွႆး လိၵ်ႈလၢႆးတႆး တီႈႁွင်ႈပၢင်ၵုမ်ၾၢႆႇၶူၼ်ႉၶႆႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း(สถาบันวิจัยสังคม) ၸၼ်ႉၸွမ်ၵဵင်းမႆႇ ၸိုင်ႈထႆး။

မီးၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင် ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတႆး ၶူးသွၼ်ၸၼ်ႉၸွမ်ၵဵင်းမႆ ၊ ၸုမ်းတႆးမႄႈႁွင်ႈသွၼ် ၊ မိူင်းပၢႆး ၊ ၸုမ်းသမႃႊၶူမ်ႊပၢႆးပၺ်ၺႃလႄႈ ၾိင်ႈငႄႈတႆး ၊ ၸုမ်းသိုဝ်ႇႁႅင်းၼုမ်ႇ ၊ ၸုမ်းၼုမ်ႇတႆးၵတ်း ယဵၼ် ၊ မုၵ်ႉၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး၊ ၸုမ်းႁႅင်းၵၢၼ် ၊ ၸုမ်းလုၵ်ႈႁဵၼ်းဝတ်ႉသူၼ်ၻွၵ်ႇဢိၵ်ႇ ၽူႈသူၼ်ၸႂ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶဝ်ႈႁူမ်ႈမွၵ်ႈ 50 ၵေႃႉ ။


ယိူင်းဢၢၼ်းပိူဝ်ႈတႃႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၾိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈႁွႆး ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး လႄႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းဢၼ်လီတေႃႇၵၼ်ၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈဝႃႈၼႆ။

ၻွၵ်ႊတိူဝ်ႊ ၶျယၼ်ႊ  ဝလ်ႊၽုတ်ႉ ၽူႈပွင်ၵၢၼ်သုၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႄႈလွင်ႈပူၵ်းပွင် ၸၼ်ႉၸွမ်ၵဵင်းမႆႇ ပိုတ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်း ႁပ်ႉတွၼ်ႈၽူႈမႃးၶဝ်ႈႁူမ်ႈလႄႈ ပၼ်ႁႅင်းၸႂ်ႁႂ်ႈၵူႈၵေႃႉလဵပ်ႈ ႁဵၼ်းလွင်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။
ၻွၵ်ႊတိူဝ်ႊ ၸရုၼ်ႊ ၶမ်းၼူၼ်းၻႃႊႁူဝ်ပဝ်ႈသုၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတႆးမႄႈႁွင်ႈသွၼ်ၵၢဝ်ႇ  လၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းပိုတ်ႇပၢင်ၵႂႃႇလႄႈၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈယိူင်းဢၢၼ်းဢၼ်လႆႈၸတ်းႁဵတ်းပၢင်ဢုပ်ႇ ဢူဝ်းလႅၵ်ႈလၢႆးဢိၵ်ႇတင်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်ၵႂႃႇၼင်ႇႁိုဝ်ၾိင်ႈငႄႈလိၵ်ႈလၢႆးၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး ပေႃးတေဢမ်ႇႁၢႆလႄႈၶႂ်ႈႁႂ်ႈပီႈၼွင်ႉတႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼမ်ၼမ်ၼႆယဝ်ႉ။

ၼႂ်းပၢင်ၵႅဝ်ႈၼႆႉမီးၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင်မိူၼ်ၼင်ႇ ၻွၵ်ႊၻိူဝ်ႊယူဝ်ႊထိၼ်ႊ ၿုၼ်ႊသလိူၺ်ႊ၊ ၸၢႆးသႅင်မိူင်းမင်းၵွၼ်း မႃးၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်း -  ဢၼ်လႆႈၸတ်းႁဵတ်းပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ  လမ်ႇလွင်ႈတႃႇတေႁဵတ်းသၢင်ႈ ၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈ  -
- ထုၵ်ႇလီမီးလွင်ႈၵပ်းသၢၼ်ၵၼ်တင်းပီႈၼွင်ႉတႆးၼႂ်းမိူင်းလႄႈၼွၵ်ႈမိူင်း
- ႁဵတ်းလွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၼင်ႇႁိုဝ်ၵူၼ်းၼုမ်ႇတေသူၼ်ၸႂ်ၼႂ်းၵၢၼ်လိၵ်ႈလၢႆးၾိင်ႈငႄႈ
- မုၵ်ႉၸုမ်းဢၼ်တေၶဝ်ႈထိုင်ပီႈၼွင်ႉတႆး
- ႁႂ်ႈပၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၶေႃႈမုလ်း ၼႂ်းဢိူင်ႇ/ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးပီႈၼွင်ႉတႆးယူႇသဝ်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၻွၵ်ႊၻိူဝ်ႊယူဝ်ႊထိၼ်ႊ ၿုၼ်ႊသလိူၺ်ႊ လၢတ်ႈထႅင်ႈဝႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇဢၼ်လႆႈ လဵပ်းႁဵၼ်းမႃးၼႆႉ တႆး ဢမ်ႇၼၼ် ထႆးယႂ်ႇမီးပိုၼ်းမႃးဢမ်ႇယွမ်း 2000 ပီယၢမ်ႈမီး ဝၢၼ်ႈမိူင်း၊လိၵ်ႈလၢႆး ၊ ၽႃသႃ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မိုၼ်ႉသိုၼ်း ယၢမ်းလဵဝ် ပီႈၼွင်ႉတႆးယူႇတၢင်းမိူင်းၶႄႇ ၊ မိူင်းတႆး ၊ ဢိၼ်ႊၻီးယိူဝ်ႊ ၊လၢဝ်း ၊ ထႆး ၊ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉယူႇတီႈမိူင်းတႆး  ၼႆယဝ်ႉ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉမီးလွင်ႈဢုပ်ႇၵုမ်ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ပိုၼ်ႉငဝ်ႈတႃႇၶွင်ႊသီႊၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး ၼႂ်းဢၼႃၵၢတ်ႈ မိူဝ်းၼႃႈ 5 – 10 ပီၼႆႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်မီးတၢင်းၶိုပ်ႈၼႃႈၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉၽႄႈ ၸုမ်းသေတမ်းဝၢင်းၽႅၼ် ၵၼ်ၵႂႃႇယူႇဝႃႈၼႆ။

တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၵူႈမူႇၸုမ်းဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉတူၵ်းလူင်းႁၼ်လီမိူၼ်ၵၼ်ဝႃႈ ၽႃသႃလိၵ်ႈလၢႆးတႆး ၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းဝႆတႆး တၢင်းၵိၼ်တႆး လႄႈၾိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈႁွႆးတႆး ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈၵၼ်ၵူႈၾၢႆႇၾၢႆႇသေ ထုၵ်ႇလီ မႅတ်ႇပႅင်းပႂ်ႉပႃး ပိုၼ်ၽႄႈၵႂႃႇ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ။

သုၼ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်း (วิทยาลัย) မႄႈႁွင်ႈသွၼ်ၼႆႉ ၵေႃႇတင်ႈမႃးမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 17 လိူၼ်ဢေႊ ၿိူဝ်ႊ 2002 ဢွင်ႈတီႈၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမိူင်း ၸႄႈတွၼ်ႈမႄႈႁွင်ႈသွၼ် မီးၵၢၼ်ပူင်သွၼ်ပၼ် ၸၼ်ႉသုင် ( ระดับอนุปริญญา) လႄႈၵၢၼ်ႁဵၼ်းသွၼ် ၶၢဝ်းပွတ်း ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉ ယင်းလႆႈၸတ်းတင်ႈႁွင်ႈၵၢၼ် ၾၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတႆး (ศูนย์ไทใหญ่ศึกษา) ပိူဝ်ႈတႃႇႁႂ်ႈပဵၼ် ၵၢၼ်ပူၵ်းပွင်တၢင်းၾိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈႁွႆး မိူင်းမႄႈႁွင်ႈသွၼ်မီးၵၢၼ်ပၼ်ပၢင်သွၼ်ပိုၼ်း  ၊ ပိုၼ်ႉတီႈဢႅဝ်ႇတွင်ႈတဵဝ်း ၊ ၾိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈႁွႆး၊ လွင်ႈယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။