မိူဝ်ႈဢမ်ႇႁိုင် ပူၼ်ႉမႃးလၢႆဝၼ်းၼၼ်ႉ ၽူႈၼမ်းၸၢဝ်း ၶိူဝ်းၵမ်ႈၽွင်ႈလႄႈ ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇၵမ်ႈၽွင်ႈ ႁူပ်ႉထူပ်းဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ် တီႈလႅၼ်လိၼ် တႆးထႆးတီႈၼိုင်ႈ။ တီႈပၢင်ၵုမ်ၼၼ်ႉ ဢုပ်ႇလၢတ်ႈထတ်း သၢင်ငဝ်းလၢႆး ဝၢၼ်ႈမိူင်းယၢမ်းလဵဝ်၊ တႃႇသၢၼ်မိုဝ်းၵၼ်ၶိုင်ပွင် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၾႅတ်ႉၻရႄႊ ၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇ။

ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၶဝ်ၸဝ်ႈဢုပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ - ၸိူင်ႉၼင်ႇသူၸဝ်ႈ ၶႂ်ႈၵေႃႇတင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းလူၺ်ႈပိူင် Federalism ၼႆၼၼ်ႉ  ပေႃးဢဝ်ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း 2008 ဝႃႈမၼ်းၸႂ်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်လွၵ်းလၢႆး ပိူင်ၾၢႆႇ မၢႆမီႈဝႃႈၼႆ ပိူင်ပိုင်း 2008 ၼႆႉ တိုၼ်းပဵၼ် ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း Federal ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၵႃႈၵွၼ်ႇ ပူၼ်ႉမႃး ၸႄႈမိူင်း ဢမ်ႇမီးလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူဝ်ႈလဵဝ်မီးယဝ်ႉ၊ ၵူႈပွၵ်ႈၸေႊ မိူင်းဢမ်ႇမီးၾၢႆႇပွင်ၵၢၼ် မၢႆမီႈ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၵေႃႈမီးယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉၼႄဝႃႈ ပဵၼ် ၾၢင်ႁၢင်ႈၾႅတ်ႉၻရႄႊယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈဢႃႇ ၼႃႇၸေႊမိူင်းတႄႉ မီးလွင်ႈတတ်းၶၼ်ႈၵိတ်ႇၶႂၢင်ဝႆႉ မိူၼ်ဢမ်ႇမီးသင်။

တူၺ်းၶိုၼ်း ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း တွၼ်ႈၵၼ် (ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပါ ဇယား 1၊ 2၊ 3….)  လွၵ်းပွင် ၵၢၼ်မၢႆမီႈၸိုင်ႈမိူင်း ႁူမ်ႈတုမ်၊ လွၵ်းပွင်ၵၢၼ်မၢႆမီႈ သၢႆမၢႆပွင်ၵၢၼ်မၢႆမီႈ ၸႄႈမိူင်း လႄႈ တိူင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တႅၵ်ႇလႅင်းလီ - လွင်ႈဝႃႈ ပၼ်ဝႆႉဢႃႇၼႃႇၸေႊမိူင်းၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပိူၵ်ႇမၼ်းၵူၺ်း ဢမ်ႇမီးလွၼ်ႉၵႅၼ် သင်။

မိူၼ်ၼင်ႇတီႈၸႄႈမိူင်း/တိူင်းၶဝ်ၼႆႉ ၼႄဝႆႉဝႃႈ ၸႄႈမိူင်းၶဝ်ၼႆႉမီးဢႃႇၼႃႇၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈလွင်ႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဝႃႈၼႆ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢႃႇၼႃႇၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီးသမ်ႉမီးၼႂ်းမိုဝ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်။ ၵွပ်ႈၼၼ် ဢႃႇၼႃႇ ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်ၸႄႈမိူင်းလႆႈဝႆႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇသင်။

သမ်ႉထႅင်ႈလွင်ႈဝႃႈ ၸႄႈမိူင်း/တိူင်း ၶဝ်ၼႆႉ မီးဢႃႇၼႃႇၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈသူၺ်းသႅင် တတ်းသႅင် ဝႃႈၼႆသေတႃႉဢႃႇၼႃႇၵဵဝ်ႇ ၵပ်းသႅင်တင်းသဵင်ႈသမ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ။

သမ်ႉထႅင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢႃႇၼႃႇဢၼ်ဢမ်ႇသႂ်ႇဝႆႉၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ သမ်ႉမႃးသႂ်ႇဝႆႉၼႂ်းၸႄႈ မိူင်း တင်းတိူင်းၼၼ်ႉ - မေႃႇၵိူဝ် လႄႈ ၶိူင်ႈၶူဝ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈၵိူဝ်။ ၵိူဝ်ၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆဝႃႈ ဢမ်ႇမီး ၵႃႈၶၼ်သင်။ မၢင်ၸႄႈမိူင်း ယင်းဢမ်ႇမီးမေႃႇၵိူဝ် လူးၵွၼ်ႇ။

ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇသဵၼ်ႈမၢႆလွၵ်းၸႅၵ်ႇၽႄဢႃႇၼႃႇမၢႆ 2 (ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပါ ဇယား - ၂) ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈ ဢႃႇၼႃႇၶွင်ၸႄႈမိူင်းလႄႈ တိူင်းၼႆဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇသင်။  ဢမ်ႇဝႃႈၶၵ်ႉတွၼ်ႈလႂ် လွၵ်းလႂ်ၵေႃႈ ယဝ်ႉ ဢႃႇၼႃႇၶွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉၼိူဝ် ၸႄႈမိူင်းတင်းသဵင်ႈယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢဝ်မိုဝ်းသၢႆႉယိုၼ်ႈပၼ် သမ်ႉဢဝ်မိုဝ်းၶႂႃၸူၵ်းဢဝ် ၶိုၼ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း။

ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃး တႃႇၵေႃႈတင်ႈလႆႈၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇၼႆႉ ႁူႉတေ သိုပ်ႇၵႂႃႇ ၶၢဝ်းယၢဝ်းထႅင်ႈ။

ၸဝ်ႈပၢႆးပၺႃႇၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ - ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၼႆႉ ၵူၼ်းၼႂ်းဝူင်းၵၢၼ်မိူင်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈ ယၢမ်ႈထၢမ်ၶႃႈဝႃႈ Federalism ၼႆႉ မၼ်းတေမႃးပၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈႁဝ်း ၸိူင်ႉႁိုဝ် ? - ဝႃႈၼႆ။ ၵဝ်ၶႃႈလၢတ်ႈၼႄဝႃႈ - ၸေႊတိူင်းဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလုၵ်ႉမႃးၼႆႉ ၶဝ်ႁွင်ႉသႅၼ်ႇ တႃႇႁႂ်ႈမီးဢႃႇၼႃႇ ႁဵတ်းၵၢၼ်လိူဝ်ၵဝ်ႇ၊ ႁႂ်ႈမီးသုၼ်ႇလႆႈလိူဝ်ၵဝ်ႇ၊ ႁႂ်ႈမီးငိုၼ်းၶဝ်ႈလိူဝ်ၵဝ်ႇၵဝ်ႇ - ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ် Federalism ယဝ်ႉ - တွပ်ႇၶိုၼ်းၸိူင်ႉၼႆ။

Federalism  ၼႆႉပဵၼ်တႃႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၺ်း၊ မီးၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵွၼ်ႇၸင်ႇပဵၼ် Federalism ဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵေႃႈ ပဵၼ် Federalism ယဝ်ႉ၊ Federalism ၼႆႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်းသုၼ်ႇလႆႈၵူႈၸႄႈမိူင်း ယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈလဵဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈမီး 7 မိူင်း (ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း) 7 တိူင်း (ပဵၼ်မၢၼ်ႈ) ၼႆၵေႃႈဝႃႈလႆႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁဝ်းတုၵ်းယွၼ်း Federal ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇပွင်ႇဝႃႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈဢႃႇၼႃႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵၢင်ဢူၼ်ႈ ဢွၼ်ႇၵႂႃႇ၊ တိုၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၸိူင်ႉၼၼ်။

မိူၼ်ၼင်ႇၸႄႈမိူင်းၼႆႉ ၶဝ်လူဝ်ႇလႆႈမီးဢႃႇၼႃႇလိူဝ်ၵဝ်ႇၵဝ်ႇ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈတႃႇတေၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉ ၵင်ႈၾိင်ႈငႄႈလၢၵ်ႇလၢႆ (cultural diversity) ၼႂ်းမိူင်းၶဝ်။ တႃႇတေဢဝ်ၽွၼ်းလီတီႈပိုၼ်ႉႁူႉတူင်ႇ တၢင်ႇ ( local knowledge )။ သမ်ႉတႃႇ တေၸတ်းၵၢၼ်လႆႈဝႆးဝႆး မိူဝ်ႈမီးပၼ်ႁႃမႃး မိူၼ်ၼင်ႇၶူဝ်ၵွႆ၊ တၢင်းၵွႆ။ ဢႃႇၼႃႇသဵၼ်ႈ တႃႈသၢႆတၢင်းသမ်ႉဢမ်ႇမီးတီႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸႄႈမိူင်း၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵၢင် သမ်ႉၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ။ ပေႃးၸိူင်ႉၼႆ တႃႇမႄးၶူဝ် မႄးတၢင်းလႆႈတၢင်ႇယွၼ်းၵႂႃႇတၢင်း ၼိူဝ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၵၢင်(ၼႄႇပျီႇတေႃႇ)ၵွၼ်ႇ၊ ၵႃႈတၢင်းၼိူဝ် ဢမ်ႇၸိသင်ႇၵေႃႈဢမ်ႇမႄးၶူဝ်လႆႈ။ ၽိူဝ်ႇလူင်းမႃးၶိုၼ်း ၶူဝ်သမ်ႉပေႃးၵွႆ မူတ်း ဢမ်ႇမေးလႆႈယဝ်ႉ လူဝ်ႇႁဵတ်း ဢဝ်မႂ်ႇ ၵူၺ်းယဝ်ႉ။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸႄႈမိူင်းၼႆႉ တၵ်းလႆႈ မီးဢႃႇ ၼႃႇပၵ်းတႃပႂ်ႉတူၺ်းထတ်းသၢင်ပႃး လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵၢင် ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ပေႃးၼၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵၢင်ၼႆႉ တိုၼ်းဢမ်ႇလူဝ်မီးဢႃႇၼႃႇယဝ်ႉႁႃႉ ၼႆၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ။  တီႈ လူဝ်ႇၽွမ်ႉ ၵၼ် (Unity ) ဢၼ်ၼိုင်ႈ လႄႈ  တီႈ မိူၼ်ၼင်ႇလူဝ်ႇမိူၼ်ၵၼ် (uniformity )ၸိူဝ်းၼႆႉ တိုၼ်းလူဝ်ႇပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇလူင် ပွင်ၸိုင်ႈၵၢင်။ မိူၼ်ၼင်ႇ တီႈ လူဝ်ႇၽွမ်ႉၵၼ်ၼႆႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈ ၵႅတ်ႇၶႄ ႁႄႉၵင်ႈ၊ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၼွၵ်ႈမိူင်း …. ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃးဢမ်ႇမီးလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵၢင် တေႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်။

မိူၼ်ၼင်ႇတီႈ လူဝ်ႇမိူၼ်ၵၼ် uniformity - လွင်ႈငိုၼ်းၸႂ်ႉၸၢႆႇ (currency) ငိုၼ်းတွင်းတိုၼ်းထုၵ်ႇ ပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ် ၵၼ်။ ငိုၼ်းၽႂ် မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ။ မၢႆမီႈၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈလွၵ်းၵၢတ်ႇၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ ၵမ်ႈၽွင်ႈ (some market rules) ၸိူဝ်းၼႆႉ။

  မိူၼ်ၼင်ႇ ဢႃႇၼႃႇၵဵဝ်ႇၵပ်း ဢႃၵႃသ ၵၢင်ႁၢဝ် (space) ၸိူဝ်းၼႆႉ ပၼ်ဝႆႉၸေႊမိူင်းၵေႃႈ သမ်ႉတေ ၵႂႃႇပွင်ႇလွင်ႈသင်။ လီဝႆႉပၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၵူၺ်း။ 

မိူဝ်ႈလဵဝ်ဢၼ်တၢင်းသဵင်ႈ ၶႂ်ႈလႆႈၼႃႇၼႅၼ်ႇၼႆႉ တႃႇႁႂ်ႈၸႄႈမိူင်းမီးဢႃႇၼႃႇ၊ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၸေႊမိူင်း ၼမ်မႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇ။ တႃႇမီး ဢႃႇၼႃႇ၊ ငိုၼ်းၶဝ်ႈမႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ထိ 1.ၼႆႉလူဝ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈ chief-minister ၸွမ်ၽွင်းလူင် ၸေႊမိူင်းႁင်းၶေႃ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈယူႇတီႈၸွမ်ၸိုင်ႈ တႅင်ႇတင်ႈပၼ်မႃး။ ၵွပ်ႈဝႃႈပေႃးၸွမ်ၸိုင်ႈတႅင်ႇတင်ႈမႃး ပွင်ႇဝႃႈမီးၸွမ်ၸိုင်ႈၵူၺ်းပူတ်းလႆႈ။ ပေႃးၸိူင်ႉၼႆ ၸွမ်ၽွင်း လူင်ၸေႊမိူင်း ၶႂ်ႈႁဵတ်းသင်ႁဵတ်း ၼႂ်းၸႄႈမိူင်းၼႆႉ၊ ပေႃးဢမ်ႇၵႂႃႇၽိတ်းၸွမ်ၸိုင်ႈၵေႃႈယဝ်ႉ၊ မင်လႆႈၵူႈယၢင်ႇ။ ပေႃးၸိူင်ႉၼၼ် တိုၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇ ၸေႊမိူင်းသင်။

2.ပုၼ်ႈတႃႇ ၽွင်းတႅၼ်းသၽႃးဝူၼ် ဢမ်ႇၼၼ် သၽႃးၼိူဝ် ( National Assembly ) ၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီယူႇတီႈ သၽႃး ၸေႊမိူင်းသေတႅင်ႇတင်ႈ သူင်ႇၵႂႃႇ။ ဢမ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈဢဝ်ၵေႃႈလႆႈ မိူင်းဢမေႊရိၵၼ်ႊၵေႃႈ ယၢမ်ႈၸႂ်ႉပိူင်ၸိူင်ႉၼႆမႃး။ ပေႃးၼၼ် မၼ်းၼေၸၢင်ႈပဵၼ်ၽွၼ်းလီ ၸႄႈမိူင်းလိူဝ်ၵဝ်ႇ။

ဢၼ်ပဵၼ်ပၼ်ႁႃထႅင်ႈယူႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉတႄႉ ၾၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဝႃႈ  ပေႃးၶႂ်ႈမႄးပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းႁႂ်ႈမႃး မႄးၼႂ်းသၽႃး။ ၵူၺ်းၵႃႈၾၢႆႇသၢၼ်ၶတ်းသမ်ႉဝႃႈ ႁႂ်ႈမေးၼွၵ်ႈသၽႃး။ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ပေႃးမႄး လႆႈၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၸူဝ်ႈပႆႇ ထိုင် 2015 ၼႆႉယိင်ႈ ၶႅၼ်းလီ။

လွင်ႈ Federalism ၼႆႉ ၵူၼ်းလူင်မၢၼ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢူးဢွင်ႇမိၼ်း၊ တုရသူၺ်ႇမၢၼ်း ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပွင်ႇၸႂ်မႃးလၢတ်ႈမႃး ၼမ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းတင်းၼမ် ယင်းၶဝ်ႈၸႂ်ၽိတ်းယူႇ။ၶဝ် ဝႃႈ ပေႃးပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ႁူမ်ႈတုမ် federal ၼႆ ဝၢၼ်ႈမိူင်း တေတႅၵ်ႇယၢႆႈလုၵွႆ။ ၵူၺ်းၵႃႈႁဝ်းၶႃႈတႄႉဝႃႈ ပေႃးဢမ်ႇပဵၼ် federal ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်တိုၼ်း တေတႅၵ်ႇ (break up) ဢမ်ႇႁၢင်ႉ။