ၵႂၢမ်းထၢမ်ၼႆႉမၼ်းၵေႃႈပဵၼ်ဢၼ်တွၵ်ႈထဵင်ၵၼ်မႃးတင်းႁိုင်။ယွၼ်ႉဝႃႈၶႂ်ႈတႅပ်းတတ်းဝႃႈၶဝ်ၼႆႉၸွင်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတႆးတႄႉ? ၊ဢမ်ႇၼၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းသထုင်ႇတၢင်းၸႄႈမိူင်းမွၼ်းသေတိုၵ်ႉႁႃမႃးယူႇ?။

ပေႃးပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆးတႄႉၵေႃႈႁႂ်ႈမီးသုၼ်ႇလႆႈမိူၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆး။ပေႃးပဵၼ်မိူင်းတၢင်းသထုင်ႇမႃးၵေႃႈႁႂ်ႈယူႇမိူၼ်ၶႅၵ်ႇ။ယႃႇယူႇမိူၼ်ၸဝ်ႈႁိူၼ်း၊ ၶႂ်ႈဝႃႈၵၼ်ၸိူင်ႉၼႆ။


ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈၽူႈတႅမ်ႈၵေႃႈလႆႈၸွပ်ႇထၢမ်ၽူႈႁူႉလွင်ႈႁူႉပိုၼ်းလႄႈလူလိၵ်ႈမၢႆလၢႆးမိုဝ်း (record) ၵဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉသေၸင်ႇလႆႈမႃးတၢင်ႇၼႄတီႈၽူႈလူဢၢၼ်ႇၶဝ်ႁႂ်ႈထတ်းသၢင်တႅပ်းတတ်း။


ပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉမိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်းၼႂ်းၵႄႈမႄႈၼမ်ပွၼ်ၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ၼႃႈဝၼ်းတူၵ်းၼမ်ႉၸမုင်ႇ (ၼမ်ႉသမိူင်း?) တၢင်းမိူင်းမၢၼ်ႈ၊ၼႃႈႁွင်ႇတၢင်းသီႇပေႃႉ သႅၼ်ဝီ၊ ၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်း မီးမိူင်းပၢႆးလႄႈမိူင်းယၢင်းလႅင် ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇတႂ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉလူင်မိူင်းၵမ်ႇပေႃးၸ ၊ ဝၢႆးမႃးၶၢႆႉမႃးတင်ႈဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈလႄႈ ႁွင်ႉၸဝ်ႈၾႃႉလူင်မိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈ။


ထႅင်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈၼႃႈလိၼ်ပွတ်းၼႆႉပီႈၼွင်ႉတႆးယူၼ်းၶဝ်မႃးႁွတ်ႈထိုင်သေ တင်ႈမိူင်းၸၵွႆႇ ၸၢမ်ၵႃးၸိူဝ်းၼႆႉ။ပေႃးတူၺ်းလၢႆးမိုဝ်းၵွင်းမူးၵၢတ်ႇၵူႇႁိုဝ်ႉပင်းတရႁိုဝ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉတေပဵၼ်ႁွႆးမိုဝ်းပီႈၼွင်ႉတႆးယူၼ်းၶဝ်ယူႇဝႃႈၼင်ႇၼႆ။


ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၸပ်းတင်းမိူင်းယၢင်းလႅင်ၶဝ်ၼႆႉ ဝၢႆးၼႆႉမႃးဢမ်ႇပေႃးၵတ်းယဵၼ်။ ထုၵ်ႇတင်းယၢင်းလႅင်ၵႆႉမႃးတိုၵ်းတေႃးတီႉၺွပ်းဢဝ်သေၵႂႃႇၶၢႆပၼ်မိူင်းထႆး၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမိူင်းထႆး မီးလွၵ်းပိူင်ၶႃႈၸႂ်ႉၶႃႈႁၢႆး (Slave system) ။ ၸင်ႇဝႃႈၼႃႈလိၼ်ပွတ်းၼႆႉမိူၼ်ၼႃႈလိၼ်ႁၢမ်းၵူၼ်း (No Man's Land) ဝႆႉတင်းႁိုင်။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တၢင်းပီႈၼွင်ႉပဢူဝ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈမိူင်းသထုင်ႇ (ႁၢင်ႇဝဵင်းတွင်ႇၵျီးမွၵ်ႈ 513 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇ၊ ပေႃးဢဝ်လၢႆးဢိင်းၵလဵတ်ႈဝႃႈၵေႃႈမွၵ်ႈ 320 လၵ်း) ၶဝ်မႃးပုတ်ႈယူႇၸင်ႇပဵၼ်မႃးထုင်ႉပဢူဝ်း ထင်သဝ်းတင်ႈတႄႇၼၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။


ၵူၺ်းၵႃႈၶဝ်မႃးၽႅဝ်မိူဝ်ႈလႂ်လႃႇ?။


ပေႃးထၢမ်ပီႈၼွင်ႉပဢူဝ်းၵမ်ႈၽွင်ႈတႄႉတေဝႃႈၸဵမ်မိူဝ်ႈဝၢႆးပီၶရိတ်ႉ 1056 မိူဝ်ႈၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းမိူင်းပူးၵမ်ႇ ဢၼေႃႇရထႃႇ (1044-1077) မႃးတိုၵ်းယိုတ်းဢဝ်မိူင်းသထုင်ႇဢၼ်ပဵၼ်တီႈယူႇၵဝ်ႇပဢူဝ်းၼႆယဝ်ႉ။


ပေႃးတူၺ်းၼႂ်းလိၵ်ႈမၢႆလၢႆးမိုဝ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ၼႆတႄႉတေႁၼ်ဝႃႈၼႃႈလိၼ်ပွတ်းၼႆႉထုၵ်ႇမၵ်းမၢႆပဵၼ်ထုင်ႉတီႈယူႇပဢူဝ်းၼႆၼၼ်ႉမိူဝ်ႈပီ 1781 ၼၼ်ႉၵူၺ်း။တင်းၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းပူဝ်းတေႃႇ (1745-1819) ၵေႃႈတူၺ်း တၢင်းလီပီႈၼွင်ႉပဢူဝ်းလႆႈၸွႆႈထႅမ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉသေၸင်ႇလႆႈတတ်းဢဝ်ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ယွင်ႁူၺ်ႈမၵ်းမၢႆပဵၼ်မိူင်းသထုင်ႇ။ႁူဝ်ၼႃႈပဢူဝ်းဢၼ်မီးယူႇၼၼ်ႉၵေႃႈတင်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈၶုၼ်ၸၢမ်ႇဢူး (ပွင်ႇဝႃႈၽူႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း)ၼႆသေပဵၼ်မႃးမျူဝ်ႉၸႃး (ၶုၼ်မိူင်း)။


ၼႂ်းလိၵ်ႈမၢႆလၢႆးမိုဝ်းထႅင်ႈတီႈၼိုင်ႈတႄႉဝႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈတတ်းဢဝ်ၼႂ်းယွင်ႁူၺ်ႈ။မိူဝ်ႈၼၼ်ႉပေႃးမီးဝႆႉမိူင်းၼွင်ဝွၼ် (ၼွင်မွၼ်) ယဝ်ႉသေတတ်းဢွၵ်ႇၼႂ်းမိူင်းၼွင်ဝွၼ်ၵူၺ်းဝႃႈၼႆ။


ပေႃးတူၺ်းၸိူင်ႉၼႆတေလႆႈဝႃႈပိုၼ်းမၼ်းၶၢတ်ႇယူႇၼႆႉတင်ႈတႄႇ 1056 တေႃႇထိုင် 1781 တင်းမူတ်း 725 ပီ။ယွၼ်ႉၼၼ်ပီႈၼွင်ႉပဢူဝ်းၶၢႆႉမႃးယူႇၼႆႉဢမ်ႇႁူႉလၢႆပီလိူၼ်ဝၼ်းၼႄႉၼွၼ်းသေတႃႉ ႁူႉတေပဵၼ်ၼႂ်း 725 ပီၼၼ်ႉယူႇဝႃႈလႆႈၼင်ႇၼႆ။


ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလိူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈဝႃႈပီႈၼွင်ႉပဢူဝ်းၼႆႉ မႃးယူႇၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ ပေႃးၼပ်ႉတႄႇ 1781 မႃးၵူၺ်းဢမ်ႇယွမ်းသေ 236 ပီယဝ်ႉတေလႆႈဝႃႈၼႆ။


တီႈၼႆႈလီဝူၼ်ႉတႆးႁဝ်းၵႂႃႇ ယူႇၼႂ်းမိူင်းထႆး။ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၵႂႃႇ ယူႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1958 မိူဝ်ႈပီတေလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸမ် 60 ပီယဝ်ႉယင်းပႆႇပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းထႆး။ ၵမ်ႈၽွင်ႈတႄႉမႃးယူႇဢမ်ႇတဵမ် 20 ပီၵေႃႈပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းထႆးယဝ်ႉၵေႃႈမီး။ မိူင်းထႆးၼႆႉပဵၼ်မိူင်းလုၵ်ႈၼိုင်ႈတႃႇတေလႆႈထုၵ်ႇႁပ်ႉပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ယၢပ်ႇ။ တၢင်ႇမိူင်းဢၼ်ပိူၼ်ႈဝႃႈယၢပ်ႇၼႆႉမီး-


မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမႄႇရိၵၼ်ႇ (USA)- တေလႆႈယိပ်းဝႆႉဝႂ်သီၶဵဝ် (ဝႂ်ၸူဝ်ႈၶၢဝ်း) တီႈဢေႇသုတ်း 5 ပီ။ တေလႆႈႁူႉပိုၼ်းလႄႈလွင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢမႄႇရိၵၼ်ႇ။ တေလႆႈႁူႉဢိင်းၵလဵတ်ႈ။ တေလႆႈယွမ်းႁပ်ႉတႃႇယူႇတႂ်ႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း/ လၵ်းမိူင်း US ။


ၵျိူဝ်ႇမၼီႇ (Germany) - တေလႆႈယူႇၼႂ်းမိူင်းၶဝ်မႃးတီႈဢေႇသုတ်း 8 ပီ။ ပိုၼ်ႉပွႆႇပႅတ်ႈလွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း တၢင်ႇမိူင်း၊ မေႃလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၵျိူဝ်ႇမၼ်ႇ၊ ႁူႉၸၵ်းလွၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်းလႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၵျိူဝ်ႇမၼီႇ။


ဢေႃးသထရီးယိူဝ်း (Austria) - သမ်ႉတေလႆႈယူႇထပ်းၵၼ်ၼႂ်းမိူင်းမၼ်း 15-30 ပီ ၸင်ႇတေမီးသုၼ်ႇ ယွၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်။


ၸင်ႇမီးၵႂၢမ်းထၢမ်ဝႃႈယူႇမႃးတီႈဢေႇသုတ်း 236 ပီၼႆႉယင်းပႆႇပဵင်းပေႃးတႃႇတေပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁႃႉၼႆယူႇ။


ၽူႈတႅမ်ႈႁၼ်ၼႆႉတႄႉၼွၵ်ႈသေမႃးယူႇႁိုင်ၼၼ်ႉၸိုင်ဢမ်ႇၸႂ်ႈတႆးၵေႃႈယဝ်ႉ၊ပေႃးယွမ်းႁပ်ႉၼႂ်းပၵ်းပိူင်ယူႇႁူမ်ႈၵၼ်ၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆၸိုင်လူဝ်ႇႁပ်ႉပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆး၊ပေႃးဢမ်ႇႁပ်ႉလႆႈပၵ်းပိူင်ယူႇႁူမ်ႈၵၼ်ၼႆၸိုင်ပဵၼ်တႆးၵေႃႈဢမ်ႇတၢပ်ႈႁပ်ႉၼႆယူႇ။


ၵူၺ်းၵႃႈပၵ်းပိူင်ယူႇႁူမ်ႈၵၼ်ၸွင်ႇႁဝ်းပႃႈမီး? မၼ်းပႆႇမီးၼၼ်ႉႁဝ်းသမ်ႉတေႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်?။ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈၵေႃပွင်ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိုင်ႈတႆး (Committee for Shan State Unity) လႄႈၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းတႆးၶဝ်ၸဝ်ႈတေတွပ်ႇလႆႈယူႇ။


ၽိုၼ်ဢိင်


1.မိုင်းယောင်ဝှေ (ခေါ်) ညောင်ရွှေရာဇဝင်တော်ကြီး( ၁၈၄၇- ၁၉၂၆) အမတ်ထောက် ဦးငြိမ်း။

2.ဢမ်ႇမီးႁူဝ်ၶေႃႈ၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 22 ၼႃႈ၊လိၵ်ႈမၢၼ်ႈ၊ၽူႈတႅမ်ႈၸဝ်ႈၶုၼ်ၵျီႇၸဝ်ႈၾႃႉသထုင်ႇ (1929-1948)။

3.ဢမ်ႇမီးႁူဝ်ၶေႃႈ၊ၼႃႈလိၵ်ႈ 16 ၼႃႈ၊လိၵ်ႈမၢၼ်ႈ 8 ၼႃႈ၊လိၵ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ 8 ၼႃႈ၊ၽူႈတႅမ်ႈဦးလှဘူးၸွမ်ၽွင်းလူင်ၵဝ်ႇမိူင်းသထုင်ႇ။

4. Sa-thung: A brief history of its involvement in Shan State Politics, by Sao Hkun Hti Laikha, grandson of Sao HkunKyi