ၼႂ်းဝူင်းၵၢၼ်မိူင်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မိူင်းမၢၼ်ႈ ယၢမ်းလဵဝ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၶၢဝ်ႇငၢဝ်းလွၵ်းပိူင် ၽီႊဢႃႊ (PR system) ၼႆႉ ဢဝ်ပဵၼ်ၶၢဝ်ႇယႂ်ႇၶဝ်ႇႁူၼ်ႈၵႂႃႇ တူဝ်ႈမိူင်းလႄႈ ၽီႊဢႃႊ(PR) ပဵၼ် သင်ၼႆၼၼ်ႉ တႆးႁဝ်းၵေႃႈ လီႁူႉၸွမ်းၽွင်ႈယူႇ၊ ပေႃးႁူႉၸင်ႇၸၢင်ႈလိူၵ်ႈၵႃႈ ၸွမ်းလွၵ်းသႅၼ်ႉ မၼ်းၶိုတ်းၶိုတ်းၸမ်ၸမ် ၵွႆးဢမ်ႇၵႃး ႁႂ်ႈပေႃးၸၢင်ႈႁပ်ႉဢဝ်လႄႈ သၢၼ်ၶတ်း ၸွမ်းၼင်ႇ ၽွၼ်းၵၢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃးၼႆၼၼ်ႉ ၽူႈတႅမ်ႈၸင်ႇ ဝၵ်ႉတၢဝ်းႁႃ ၽိုၼ်ဢိင်ၼမ်းတၢင်းသေ ၸူၵ်းမႃးလၢတ်ႈၼႄၵၼ် ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ။

Photo: internet

ဢၼ်လူဝ်ႇၶဝ်ႈၸႂ်ဝႆႉငၢႆႈငၢႆႈဢွၼ်တၢင်းၼႆႉလွၵ်ႈပိူင်ၽီႊဢႃႊ(PR system)ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉမၼ်း ၵဵဝ်ႇတင်းမၢႆမီႈၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈႁႃၽူႈတၢင်တူဝ် ဢၼ်တေၵႂႃႇဝႃႈၵၢၼ်တႅၼ်းၵူၼ်းမိူင်း တီႈ ၼႂ်းသၽႃး(လူတ်ႈတေႃႇ)ၼႂ်းၵႃႈမီးလၢႆလၢႆလွၵ်းပိူင်ၼၼ်ႉၶဝ်ႈပႃးလွၵ်းပိူင်ၼိုင်ႈ။ တင်းမၢႆမီႈ ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း (Constitution)ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်။ လၵ်းပိူင်သဵၼ်းတၢင်းၵေႃႈပိူင်ႈ ၵၼ်။ မၢႆမီႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းၼႆႉပဵၼ်မၢႆမီႈသုင်သုတ်းတႃႇၸိုင်ႈမိူင်းၼိုင်ႈလုၵ်ႈ ဢၼ်မီးတင်း လၵ်းပိူင်မၢႆမီႈလႄႈလၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်းႁူမ်ႈလေႃးၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉသေ လွၵ်းပိူင်ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၼႆႉပဵၼ်လၵ်းပိူင်မၢႆမီႈထမ်းမလႃး(ယူဝ်းယူဝ်း) ဢၼ်ၽူႈတၢင်တူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း(ၽွင်းတႅၼ်း) ၶဝ် ဢဝ်ၵႂႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ၼႂ်းသၽႃး ၸွမ်းၼင်ႇဢႃႇၼႃႇသုင်သုတ်းၸိုင်ႈမိူင်းပၼ်သုၼ်ႇ ဝႆႉလွင်ႈဝႃႈတေၸႂ်ႉလွၵ်းလၢႆးပိူင်လႂ်သႅၼ်းလႂ်သေလိူၵ်ႈတင်ႈၸိူင်ႉၼႆ။

ဢႃႇၼႃႇသုင်သုတ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်း(အချုပ်အခြာအာဏာ-နိုင်ငံတော် အာဏာ)ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉမၼ်းပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇဢၼ် ပၼ်သုၼ်ႇၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ႁႂ်ႈလႆႈ ၶပ်းၶိုင်ႁဵတ်းသၢင်ႈၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်မိူင်း ပုၼ်ႈတႃႇၽွၼ်းပၢင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းတူဝ်ၵဝ်ႇလွတ်ႈ လွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢႃႇၼႃႇသုင်သုတ်းၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈဢၼ် ၵဵဝ်ႇတင်းမၢႆမီႈလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ- (1)ဢႃႇၼႃႇတႅမ်ႈမၢႆမီႈ  (2)ဢႃႇၼႃႇၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း (3)ဢႃႇၼႃႇတႅပ်းတတ်းတြႃး ၼႆၼႄဝႆႉသၢမ်ပိူင်ၼႆႉ။

ဢႃႇၼႃႇသုင်သုတ်းၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ မီးၼႂ်းၵမ်မိုဝ်းၽႂ် ? ၼႂ်းၽိုၼ်မၢႆမီႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းတူဝ်ႈ လုမ်ႈၾႃႉလႆႈႁၼ်တႅမ်ႈဝႆႉမိူၼ်ၵၼ်ဝႃႈမီးၼႂ်းၵမ်မိုဝ်းၵူၼ်းမိူင်း၊ ၵူၼ်းမိူင်းပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်မၼ်း ၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဝႃႈၸိုင်ႈမိူင်းလွၵ်းပိူင်းတီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊလႄႈၸိုင်ႈမိူင်းလွၵ်းပိူင်ၶွမ်ႊမိဝ်ႊ ၼိသ်ႉတ်ယဝ်ႈ။ ၶိုၼ်းမႃးဝၢႆႇငွၵ်ႈတူၺ်းမၢႆမီႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မိူင်းမၢၼ်ႊ လူး။ ၼႆႉၵေႃႈမိူၼ်ၵၼ် ဢမ်ႇဝႃႈမၢႆမီႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းပီ 1947 (ပၢၼ်လွၵ်းပိူင်တီႊမူဝ်ႊၶ ရေႊသီႊ)ၼၼ်ႉလႂ်၊ မၢႆမီႈပိူင်ငဝ်ႈ ပိုင်းမိူင်းပီ 1974 (ပၢၼ်လွၵ်းပိူင်သူဝ်ႊသႄႊလိသ်ႉတ်ၸဝ်ႈ ဢမ်းၼၢၸ်ႈသိုၵ်း)ၼၼ်ႉလႂ်၊ ႁူမ်ႈတင်းမၢႆမီႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းပီ 2008 (ပၢၼ်လွၵ်းပိူင်ၸဝ်ႈ ဢမ်းၼၢၸ်ႈသိုၵ်းၼႂ်းၶၢပ်ႈတီႊမူဝ်းၶရေႊသီႊ) ၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႈ တႅမ်ႈဝႆႉၸွမ်းလၢႆးၽႂ်လၢႆး မၼ်းဝႃႈ- ဢႃႇၼႃႇသုင်သုတ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း မီးၼႂ်းၵမ်မိုဝ်းၵူၼ်းမိူင်း၊ ၵူၼ်းမိူင်းပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင် မၼ်းၼႆလွၼ်ႉလွၼ်ႉလႆႈႁၼ်ၼင်ႇၼႆ။

လွင်ႈဝႃႈဢႃႇၼႃႇသုင်သုတ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း မီးၼႂ်းၵမ်မိုဝ်းၵူၼ်းမိူင်း၊ ၵူၼ်းမိူင်းပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင် မၼ်းၼႆၼၼ်ႉ ပဵၵ်ႉဝႃႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းမီးၾိင်ႈၵူၼ်းလီၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉယွမ်းႁပ်ႉလႄႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်မႃးၼႆသေတႃႉၵေႃႈ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႈၽွင်ႈယင်းတိုၵ်ႉလႆႈႁၼ် ၸုမ်းၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်း ဢဝ်ၵွင်ႈၵၢင်ႇလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈသေ ယိပ်းၵမ်ဝႆႉဢႃႇၼႃႇသုင်သုတ်း ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း ႁဵတ်းပဵၼ်ၶေႃႈယုၵ်ႉဝဵၼ်ႉတႃႇၶဝ်ယူႇ။

ပေႃးတူၺ်းၶိုၼ်းပိုၼ်း ၵၢၼ်မိူင်းမၢၼ်ႊ မိူင်းတႆးႁဝ်းၵေႃႈ တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ- မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃ ၶမ်း၊ ပၢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ ၶုၼ်မိူင်းၵေႃႉလဵဝ် ယိပ်းဝႆႉဢႃႇၼႃႇသုင်သုတ်း ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ် ႁွင်ႉဝႃႈဢႃႇၼႃႇ လၢပ်ႇယူႇၼိူဝ်ၶေႃးယူႇတႂ်ႈၼၼ်ႉသေ ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃး။ ထိုင်ၼႂ်းပၢၼ် ၶူဝ်ႊလူဝ်ႊၼီႊဢိင်းၵလိသျ်ႊၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢႃႇၼႃႇသုင်သုတ်းၵႂႃႇမီးၼႂ်းမိုဝ်းၶႃႈလူင်ယႂ်ႇဢင်း ၵိသျ်ႊၶဝ်ၵွႆးသေ ထိုင်မႃး ပၢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃ (1948) ၸင်ႇမႃးမီး ၼႂ်းၵမ်မိုဝ်းၵူၼ်း မိူင်း၊ ၼၼ်သေတႃႉၵေႃႈၵူၼ်းမိူင်း တေႃႉတႄႉလႆႈယိပ်းမွၵ်ႈ 13 ပီၵွႆးသေ လႆႈထုၵ်ႇတင်း ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်းႁုပ်ႈယိုတ်းဢဝ်ၵႂႃႇဝႆႉၼႂ်း မိုဝ်းၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်မိူဝ်ႈ(1962)သေၽွင်းငမ်း ၼင်ႇၸႂ်မီးမႃး။ ဝၢႆးၼၼ်ႉဢဝ်ပႃႊတီႊသူဝ်ႊသႄႊလိသ်ႉတ်ၼႆ (1974) ယဝ်ႉဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈ မိူင်းၵႂႃႇမီးၼႂ်းၵမ်မိုဝ်းၵူၼ်း မွၵ်ႈၵမ်မိုဝ်းၼိုင်ႈၵွႆးသေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႃႈပွင်ႇၵႃႈပဵၼ်မႃးလၢႆလၢႆပီ။ တင်ႈဢဝ်ပီ 1988 မႃးတေႃႇထိုင်ပီ 2011 ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈၸိၵ်းသိုၵ်းၵေႃႉလဵဝ် ယိပ်းၵမ်ဝႆႉဢမ်းၼၢၸ်ႈသုင်သုတ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းမႃး။ ႁွတ်ႈမႃးၼႆႉၼႂ်းငဝ်းလၢႆးမိူဝ်ႈလဵဝ်ၸင်ႇ လႆႈႁၼ်တႅမ်ႈဝႆႉၼႂ်းမၢႆမီႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းပီ 2008 ဝႃႈဢႃႇၼႃႇသုင်သုတ်း ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း မီးၼႂ်းၵမ်မိုဝ်းၵူၼ်းမိူင်း၊ ပဵၼ်ၶွင်ၵူၼ်းမိူင်းဝႃႈၼႆႉ ဝႆႉမိူၼ်ႁူႉၵၼ်ႁၼ်ၵၼ်ယူႇ ၼႆႉယဝ်ႈ။

(ဢိင်မႃးၼႂ်းပပ်ႉၽီႊဢႃႊပဵၼ်သင်- PR ဘာလဲ နှင့်ကင်တားနား၊ မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ၁၉၈၂ မြန်မာနိုင်ငံသား ဥပဒေ, မောင်ကိုနီ- တရားရုံးချုပ်ရှေ့နေ။ ဢၼ်ၸၢႆးသၢမ်တိပ်ႉသိူဝ် ပၼ်ယိမ်ဝႆႉ ၊ တေသိုပ်ႇထႅင်ႈ…)