ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်ၼႆႉ လုၵ်ႉမႃးတီႈႁူင်းႁဵၼ်းၽူႈမီးၸၼ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ၊ လၢတ်ႈၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈ ထွၼ်ႁၢၵ်ႈထွၼ်ႁူဝ် ၽူႈသုၵ်ႉယုင်ႈဢူၼ်ၵဝ်း၊  တင်းမူတ်းမီး 50 ၼႃႈ၊ 4 ၵၼ်၊ 147 တွၼ်ႈ။ ၼႂ်းပပ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလၢတ်ႈ ဝၼ်းလိူၼ်ပီ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပိုၼ်ၽႄႈသေတႃႉၵေႃႈ ပေႃးဢၢၼ်ႇတူၺ်း လႆႈႁူႉဝႃႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇဝၢႆးလင်ပီ 1998 လႄႈဢွၼ်တၢင်းပီ 2009 ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၼႂ်းပပ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၸုမ်း 17 ၸုမ်းၼႆႉ (ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း) မႃးဢဝ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ် ၶဝ်ႈၼႂ်းၶွပ်ႇတူင်ႇမၢႆမီႈႁဝ်းယဝ်ႉ၊ ဢၼ်တိုၵ်ႉၶဵင်ႇႁဝ်း ယူႇၼႆႉ ၵိုတ်း 3 ၸုမ်းၵူၺ်း၊ ႁူမ်ႈတုမ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယၢင်းၽိူၵ်ႇ KNU ၊  ပႃႇတီႇမႂ်ႇသုင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယၢင်းလႅင် KNPP ၊ တပ်ႉသိုၵ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸိုင်ႈတႆး SURA ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ SURA ၼႆႉ ဝၢႆးလင်ၶိုၼ်းမႄးတႅမ်ႈဝႃႈ တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး SSA တႂ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ဢၼ်လႆႈႁူႉလွင်ႈဝႃႈဝၢႆးလင်ပီ 1998 ၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈဝႃႈ SSA တႂ်ႈ/ ပွတ်းၸၢၼ်း ၵေႃႇတင်ႈၶိုၼ်းပဵၼ် 1998 ။ သမ်ႉပဵၼ်ဢွၼ်တၢင်းပီ 2009 ၵွပ်ႈဝႃႈ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ 17 ၸုမ်း ၵိုတ်းသိုၵ်းဢဝ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်သေ ထိုင်မႃးပီ 2009 ၼႆႉ မၢင်ၸုမ်းၵေႃႈဢွၵ်ႇၶိုၼ်း၊ မၢင်ၸုမ်းပေႃးၶိုၼ်း ယိုဝ်းၵၼ်တင်း တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈယဝ်ႉ။

ၼႂ်း 4 ၵၼ်ၼႆႉ ၵၼ် 1  လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈ ၽူႈသုၵ်ႉယုင်ႈဢူၼ်ၵဝ်း၊ ၼႂ်းၼႆႉ တႅမ်ႈဝႆႉလွင်ႈပိုၼ်း ပႃႇတီႇၶွမ်ႊမိဝ်ႊၼိတ်ႊမိူင်းမၢၼ်ႈ။ ၵွႆပၢႆမၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ပႃႇတီႇၶွမ်ႊမိဝ်ႊၼိတ်ႊမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈလဵဝ် ယူႇၼႂ်းၸႄႈမိူင်းယုၼ်ၼၢၼ်၊ တေႃႇၼႃႈဝဵင်းမူႇၸႄႈ၊ လႆႈပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈၵတိဝႆႉတီႈပီႈၼွင်ႉၶႄႇဝႃႈ တေဢမ်ႇၶဝ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်းသင်ယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶႆႈၶိူဝ်းပိုၼ်း ၸုမ်း/တပ်ႉသိုၵ်းၶၢင်လွတ်ႈလႅဝ်း KIO, KIA ။  ။ ၵွႆပၢႆမၼ်းတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ KIO, KIA ၵေႃႈ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ မႃးဢဝ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၵၼ်တင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ (တီႈၼႆႈၵေႃႈ ႁၼ်လႆႈဝႃႈပဵၼ်ဝၢႆးလင်ပီ 1989 ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ KIO, KIA ဢဝ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ် 1994)။

ၵၼ် 2 လၢတ်ႈလွင်ႈလၢႆးၶဵင်ႇတႃႉၶိုၼ်း လွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈဢူၼ်ၵဝ်း။ လၢႆးၶဵင်ႇတႃႉၶိုၼ်းၼႆႉ တႅမ်ႈဝႆႉ 1.လၢႆးသိုၵ်းဢၼ်ၸွမ်းပိူင်။ 2.လၢႆးသိုၵ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸွမ်းပိူင်။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႉလၢႆးသိုၵ်းသေ ၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉၵေႃႈမီး၊ ဢဝ်ၵၢၼ်မိူင်းၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ ဢဝ်ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး/ ၵၢၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း/ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း ၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ ဢဝ်လၢႆးၵၢၼ်ၽွင်းတၢင်သေ ၶဵင်ႇတႃႉၸိူင်ႉႁိုဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၵၼ် 3 လၢတ်ႈလွင်ႈလၵ်းၵၢၼ် ၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉၽူႈသုၵ်ႉယုင်ႈဢူၼ်ၵဝ်း။ ၼႂ်းၵၼ်ၼႆႉ ဢၼ်လၢတ်ႈၼမ်သုတ်း ပဵၼ်ပၢႆးတိုၵ်းသိုၵ်းၵူၼ်းမိူင်း (ပီႇတုၸိတ်ႉ)။ ပၢႆးတိုၵ်းသိုၵ်းၵူၼ်းမိူင်းၼႆႉ မၢၼ်ႈဝၢင်းတမ်းႁဵတ်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပီ 1964 ။ လၢတ်ႈဝႃႈ- ပီႇတုၸိတ်ႉၼႆႉ ဝႆႉတႃႇမိူဝ်ႈလိူင်ႈမၼ်းၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈသေ မႃးၶွတ်ႇၽွတ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ တိုၼ်းဝႃႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈသေၾိုၵ်းဝႆႉ ႁႂ်ႈပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၢၼ်လႆႈ 24 ၸူဝ်ႈမူင်း ဢမ်ႇလိူၵ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်း ပိူဝ်ႈတႃႇၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈ လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း။ ပေႃးဝႃႈၶၢဝ်းယၢမ်းၵတ်းယဵၼ် ဢမ်ႇမီးသိုၵ်းသိူဝ်ၼႆၵေႃႈ 1.ၸွႆႈၼႂ်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း။ 2.ၸွႆႈၼႂ်းၵၢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈ။ 3.ၶဵင်ႇတႃႉၸုမ်းသုၵ်ႉယုင်ႈဢူၼ်ၵဝ်း။ (လွင်ႈၼႆႉ မီးႁူဝ်ယွႆႈယႅမ်းထႅင်ႈ)။

ၵၼ် 4 လၢတ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈ တႅပ်း 4 တႅပ်း (တတ်း 4 တတ်း) ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ႁဵတ်းတေႃႇၸုမ်း ယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း။ လၢတ်ႈဝႃႈ ပိူဝ်ႈတႃႇတေၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉ ႁဝ်းထုၵ်ႇလီလႆႈႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်။ လွင်ႈတႅပ်း 4 တႅပ်းၼႆႉ ၵႃႈပူၼ်ႉမႃး ၸုမ်းသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၸိူဝ်းသၢၼ်ၶတ်းၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ တႅမ်ႈမႃးတႃႇသေႇဝႃႈ 1.တႅပ်းၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်။ 2.တႅပ်းငိုၼ်းတွင်း လွင်ႈၸွႆႈထႅမ်။ 3.တႅပ်းၵၢၼ်ၶၢဝ်ႇငၢဝ်း။ 4.တႅပ်းလွင်ႈၵဵပ်းသိုၵ်း ႁွမ်ဢဵၼ်ႁႅင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းပပ်ႉၼႆႉ တႅမ်ႈလွင်ႈ တႅပ်း 4 တႅပ်းဝႃႈ 1.တႅပ်းၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်။ 2.တႅပ်းငိုၼ်းတွင်း ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်။ 3.တႅပ်းၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ (ၵၢၼ်သိုဝ်ႇသၢၼ်) 4.တႅပ်းသၢႆၸႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ် ပဵၼ်ၶေႃႈ 3 လႄႈ 4 ၊ တႅပ်းႁႅမ်သၢႆၸႂ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လၢႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတႅပ်းလွင်ႈၵဵပ်းသိုၵ်း ႁွမ်ႁႅင်းသိုၵ်း။

လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႃႈ- ပေႃးတေၶဵင်ႇတႃႉ ၽူႈသုၵ်ႉယုင်ႈဢူၼ်ၵဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ဢၼ်ထုၵ်ႇလီလႆႈႁဵတ်းၸွမ်း/ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီႁဵတ်းၸွမ်း တင်းမူတ်းမီး 100 ၶေႃႈ။ ၶေႃႈတီႈ 63 လၢတ်ႈဝႃႈ- တၵ်းတေဢမ်ႇလႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈ လၢႆးပိူင်ဢၼ်ပိူၼ်ႈတေၶဝ်ႈၸႂ်ဝႃႈ ဢဝ်ၸႂ်ၵႅပ်ႈလွင်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းသေ ၵေႃႇသၢင်ႈလွင်ႈတႅၵ်ႇယႅၵ်ႈၵၼ် (ၸႂ်ႉၶေႃႈၵႂၢမ်းဝႃႈ တၵ်းတေလႆႈငိူင်ႉဝႄႈ ဢဵၼ်းဢၢၼ်းလႄႈလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ  ဢၼ်ဢွၵ်ႇၾၢင်ႁၢင်ႈၶတ်းၵၼ် လူၺ်ႈၸႂ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢၼ်ၵႅပ်ႈ)။ ၶေႃႈတီႈ 64 သိုပ်ႇလၢတ်ႈထႅင်ႈဝႃႈ- ပေႃးဝႃႈပူၼ်ႉပႅၼ်တၢင်းၽိတ်းတီႈ 63 ၼႆၸိုင် တေလႆႈဢဝ်လိူင်ႈၸွမ်းမၢႆမီႈၵမ်းလဵဝ်၊ ပေႃးဢဝ်ယဝ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈပွင်ႇလႅင်းပၼ်ၵူၼ်းမိူင်း။

ၵူၺ်းၵႃႈ ၶေႃႈတီႈ 63 တင်း 64 ၼႆႉတေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ် ပႆႇလႆႈငိၼ်းဝႃႈ မၢၼ်ႈၶဝ်ႁဵတ်းၸွမ်း။ ၵမ်းလိုၼ်း ဢၼ်လီလႆႈထတ်းသၢင်တူၺ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ် ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈၸႂ်ႉႁွင်ႉၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဝႃႈ ၽူႈသုၵ်ႉယုင်ႈဢူၼ်ၵဝ်း (တွင်းၵျၢၼ်းတူႇ)။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ တွင်းၵျၢၼ်းတူႇၼႆႉ တီႈတႅၵ်ႈမၼ်းပွင်ႇဝႃႈ သင်ပဵၼ်မႃၵေႃႈ ပဵၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇမႃမႃႈဢမ်ႇမီးၸိူၵ်ႈ၊ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ၵုမ်းၵမ်လႆႈသေ ႁႃၶူပ်းပိူၼ်ႈၵူႈတီႈၵူႈတၢင်း၊ ႁဵတ်းၵႂႃႇၵမ်ႈပွင်ႇၵမ်ႈပဵၼ်။ ၵႂၢမ်းၶေႃႈၼႆႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈဝႃႈ Berserker ။ တၢင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈတႄႉႁွင်ႉဝႃႈ Insurgent  ႁိုဝ် Rebel ၵူၺ်း။ ၵွပ်ႈဝႃႈ Insurgent ပွင်ႇဝႃႈ ၽူႈၵေႃႉဢၼ်တိုၵ်းတေႃးလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႂ်းမိူင်းၶဝ်။ ပေႃးဢဝ်ၵႂၢမ်းၶေႃႈၼႆႉဝႃႈ ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ တပူင်ႇ။ တပူင်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵႂၢမ်းလီ / ၵႂၢမ်းႁၢႆႉ၊ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝူင်ႈၵၢင်။ ပေႃးဢမ်ႇၶႂ်ႈႁွင်ႉ Insurgent ၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီႁွင်ႉ Rebel ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶဝ်သမ်ႉမႃးႁွင်ႉ တွင်းၵျၢၼ်းတူႇၼႆႉ ႁူႉဢမ်ႇထုၵ်ႇၸွမ်းထွႆႈၵႂၢမ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈ။

ယွၼ်ႉၼၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇၵေႃႈ မႃးႁဵတ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ် ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵူႈၾၢႆႇၾၢႆႇ၊ ပေႃးဝႃႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မီးတၢင်းႁၼ်ဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၼႆၵေႃႈ ထွႆႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၼႆႉလီလႆႈမႄးၵႄႈ။  သမ်ႉလီလႆႈထတ်းသၢင်တူၺ်းဝႃႈ ၽူႈလႂ်လႃႇ ပဵၼ်ၽူႈသုၵ်ႉယုင်ႈဢူၼ်ၵဝ်း။

မီးတႆးၵေႃႉႁဝ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ပဵၼ်ၸၼ်ႉၽူႈၼမ်း ဢၼ်ၵႂႃႇၵိုတ်းသိုၵ်းၵၼ်တင်းမၢၼ်ႈ။ ၶိင်းပူဝ်ႇၶျူၵ်ႈ (ၸွမ်ႁၢၼ်) မၢၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈဝႃႈႁင်းမၼ်းဝႃႈ- သူၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢူၼ်ႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇဢွၼ်ႇ၊ တိုၼ်းဝႃႈပဵၼ်ၵူၼ်းလီ တႄႉတႄႉ သမ်ႉႁဵတ်းႁိုဝ်မႃးပဵၼ် တွင်းၵျၢၼ်းတူႇလႃႇၼႆႉ။  မၼ်းတွပ်ႇဝႃႈ ဢၼ်ဢွၼ်ႁဝ်းႁဵတ်း တွင်းၵျၢၼ်းတူႇၼႆႉ ပဵၼ်တပ်ႉသိုၵ်းသူၸဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈၼႆႉ မႃးၽဝ်ႁိူၼ်းၽဝ်ယေး ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ/ဝၢၼ်ႈၵူၼ်း၊ မႃးႁႅမ်တၢႆၵူၼ်းမိူင်း၊ မႃးၵၼ်ႉၸၼ်လုၵ်ႈယိင်းၼၢင်းသၢဝ်၊ မႃးတီႉပေႃႈၵဝ်ၶႃႈသႂ်ႇၶွၵ်ႈ၊ သမ်ႉၸွမ်းတီႉၺွပ်းၶႃႈႁဝ်းထႅင်ႈ၊ ပေႃးၸဝ်ႈယူႇတီႈၾၢႆႇၶႃႈႁဝ်းၼႆ ၸဝ်ႈတေႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ၶႃႈလႃႇ- ဝႃႈၼႆ။

ယွၼ်ႉၼၼ် ၵႂၢမ်းထၢမ်လိုၼ်းသုတ်းၼႆႉ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ တေသိုပ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ တွင်းၵျၢၼ်းတူႇ (ၽူႈသုၵ်ႉယုင်ႈဢူၼ်ၵဝ်း) ယူႇၼႆ ထုၵ်ႇလီႁွင်ႉၽႂ်လႃႇ ? ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။