ၸၢႆးပိုၼ်ၶမ်း

ပေႃးဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး (Shan State National Day) ၶွပ်ႈႁွပ်ႈထိုင် 67 ပီၼႆ ဝၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈ တုမ် (The Union Day)ၵေႃႈ ၶွပ်ႈႁွပ်ႈ 67 ပီၼင်ႇၵၼ်ယဝ်ႉၼႆၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵၢၼ်မိူင်းၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (မၢၼ်ႈ) ႁူႉထိုင်လႄႈ ၶဝ်ႈၸႂ်ၵၼ် ၵူႈၵေႃႉယူႇ။ လွင်ႈမီးမႃးဝၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 12 လိူၼ်ႈၾႅပ်ႉပိဝ်ႊရီႊၼႆႉၵေႃႈ ၵွပ်ႈမီးဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး ဝၼ်းတီႈ 7 လိူၼ်ၾႅပ်ႉပိဝ်ႊရီႊပဵၼ်ပိုၼ်ႉ ထၢၼ်ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ တင်ႈဢဝ်ၶၢင် ၶျၢင်း တႆး မွၼ်း မၢၼ်ႈ ယၢင်း ယၢင်းလႅင်ထိုင်ရၶႅင်ႇၽႂ်တေဢမ်ႇထဵင်လႆႈ။ တင်းသွင်ဝၼ်းၼႆႉ ၵိူတ်ႇမီးၼႂ်းလိူၼ်လဵဝ် ပီလဵဝ်ၵၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ပီ 1947 ၼင်ႇၵၼ်။

ပၢင်ၵုမ်ပၢင်လူင် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းတႆး ဢွၼ်တႄႇမႃးၼႂ်းပီ 1947 လိူၼ်ၾႅပ်ႉပိဝ်ႊရီႊဝၼ်းတီႈ 3 လႄႈဝၼ်း တီႈ 4 သေ ဢုပ်ႇၵၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇၵေႃႇတင်ႈၶွင်ႊသီႊၸိုင်ႈတႆး(Shan State Council) ဢၼ်မီးၸဝ်ႈၾႃႉ တင်းၽူႈတၢင်တူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၶိုင်ႈတေႃႇၶိုင်ႈလႄႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈၽူႈတၢင်တူဝ်မိူင်းတႆး ၵႂႃႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈၼႂ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ပႃႈတႂ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢိင်ႊၵလိသျ်ႊဢၼ်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဝႆႉၽွင်းၼၼ်ႉ။ ဝၼ်းတီႊ 5 ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သၼ်လွႆၶၢင် (ၽွင်းၼၼ်ႉ ပႆႇမီးမိူင်းၶၢင်) ႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃးတီႈပၢင်ၵုမ်၊ ဢုပ်ႇၵၼ်လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈ ၵူၼ်းမိူင်းသၼ်လွႆလႄႈလွင်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ၼႂ်းလူင်ပွင် ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈ(ပႃႈတႂ်ႈဢင်ႊၵိသျ်ႊ) ႁူမ်ႈတင်းသုၼ်ႇလႆႈ တင်ႈမိူင်းၶၢင်ၼႂ်းဝၼ်းပၢႆးၼႃႈ။ ဝၼ်းတီႈ 6 ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သၼ် လွႆၶျၢင်း (ၽွင်းၼၼ်ႉမိူင်း ၶျၢင်းၵေႃႈပႆႇမီး) သေ ဢုပ်ႇၵၼ်လႄႈလႆႈၸႂ်ၶေႃႈဢၼ်တႆးတင်းၶၢင်ဢုပ်ႇၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ တင်းပိုၵ်းယဝ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ်ၵေႃႇတင်ႈ ၶွင်ႊသီႊသုင်သုတ်းၵူၼ်းမိူင်းသၼ်လွႆ(Supreme Council Of United Hill Peoples - SCOUHP) ပိူဝ်ႈတႃႇဢုပ်ႇ ဢူဝ်းတင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ (ၽွင်းဢင်ႊၵိသျ်ႊပဵၼ်ယႂ်ႇ)။

ဝၼ်းတီႈ 7 ၸဝ်ႈၾႃႉလႄႈၽူႈတၢင်တူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆး လႆႈၸႂ်တူၵ်းလူင်းႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်ၶိုင်ႈတေႃႇၶိုင်ႈ ပိူဝ်ႈတႃႇၵုမ်းၵမ် ၵမ်ၸႃတႃ (ၵမ်ႇၵျမ်ႇမႃႇ) ဝၢၼ်ႈမိူင်းၸိုင်ႈတႆး၊ လႆႈၸႂ်ၵၼ်ၶူင်ႁဵတ်းတုင်းၸိုင်ႈတႆး လႄႈလႆႈၸႂ်မၵ်းမၼ်ႈ ၽဵင်းၸၢတ်ႈ ၸိုင်ႈတႆးသေ ပူၵ်းတုင်းၸိုင်ႈ ႁူမ်ႈႁွင်ႉၽဵင်းၸၢတ်ႈၵၼ်ၼႂ်းဝၼ်းၼႆႉ။ ထိုင်မႃးဝၼ်းတီႈ 8  ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈ ၸွမ်ႁၢၼ်လွင်ႇသၢၼ်း တင်းၽူႈတၢင်တူဝ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢင်ႊၵိသျ်ႊ Mr Bottomley ၸွမ်သိုၵ်း Rees Williams လႄႈၽူႈတၢင်တူဝ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈၵမ်ႈၽွင်ႈ ႁွတ်ႈမႃးတီႈပၢင်ၵုမ်ပၢင်လူင်။ ဝၼ်းတီႈ 9 ထိုင် 11၊ သၢမ် ဝၼ်းလုမ်းလုမ်း ၽူႈတၢင်တူဝ်ၶွင်ႊသီႊသုင်သုတ်း ၵူၼ်းမိူင်းသၼ်လွႆ (SCOUHP) တင်းၽူႈတၢင်းတူဝ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ လႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇႁူမ်ႈၵၼ်ၵေႃႇ တင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ ယူႇသဝ်းႁူမ်ႈၵၼ်ၵႂႃႇၼိူဝ် လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈ။ လိုၼ်းသုတ်း လႆႈၸႂ်တူၵ်းလူင်းတႃႇယူႇသဝ်းႁူမ်ၵၼ် ၼိူဝ်ၶေႃႈလႆႈၸႂ် (9) ၶေႃႈ။ ထိုင်မႃး ၼႂ်းဝၼ်းတီႈ 12 ၸင်ႇမႃး ႁူမ်ႈၵၼ်လူင်းလၢႆးမိုဝ်းၼႂ်းၶေႃႈလႆႈၸႂ် (9) ၶေႃႈၼၼ်ႉသေ မၵ်းမၼ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းပၢင်ၵုမ်။ ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၵၼ် တႃႇၵေႃႇတင်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (9) ၶေႃႈၼႆႉ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵၢၼ်မိူင်း- ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ႁူႉၵၼ်ၼႂ်းၼၢမ်းဝႃႈ- 1947 လိၵ်ႈႁူမ်ႈ မၢႆပၢင်လူင် (The Panglong Agreement, 1947) ၼႆမႃးတေႃႇ ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။ မိူဝ်ႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၵၼ် ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးၽူႈတၢင်တူဝ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းဢိင်ႊၵလိသျ်ႊ (2) ၵေႃႉၶဝ်ႈႁူမ်ႈပဵၼ်သၵ်းၶီၽယၢၼ်း (သၢၵ်ႈသေႇ) ၸွမ်းတေႃႇငဝ်ႈထိုင်ပၢႆ။

ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း၊ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းမိူင်းတႆးႁဝ်း ယႃႇပေဢီးဢဝ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၵႂႃႇပဵၼ် ၶွင်ၸၢဝ်း မၢၼ်ႈၶဝ်ၶိူဝ်းလဵဝ်လႃးလႃး၊ ၵွပ်ႈၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸိုင်ႈတႆးႁဝ်းၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸဵမ်ၸဝ်ႈၾႃႉပလွင်ႈ၊ ၸဝ်ႈၾႃႉထၼု၊ ၸဝ်ႈၾႃႉဝႃႉ တင်းၸဝ်ႈၾႃႉပဢူဝ်း၊ ႁူမ်ႈတင်းၸဝ်ႈၾႃႉၵူဝ်းၵၢင်ႉ မီးသုၼ်ႇႁူမ်ႈၵေႃႇတင်ႈမႃး လႄႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်လုၵ်ႈၼႆႉ ႁဝ်းၵေႃႈပဵၼ်ၸဝ်ႈမၼ်းယူႇၶိုင်ႈၼိုင်ႈဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယႃႇပေလိုမ်း။ သုၼ်ႇလႆႈ ၽွင်းငမ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉ ၶၢင် ၶျၢင်း တႆး မၢၼ်ႈ မွၼ်း ယၢင်း ယၢင်းလႅင် တင်းရၶႅင်ႇမီးၽဵင်ႇပဵင်း ၵၼ်တင်းပိုၵ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လီဢဝ်သႂ်ႇၸႂ်ဝႆႉ ႁႂ်ႈမၼ်ႈၵိုမ်းသေၵမ်း။

ၸႂ်ၵႂၢမ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇမိူင်းတႆး- (1)ၼႂ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ(မိူင်းမၢၼ်ႈပႃႈတႂ်ႈဢင်ႊၵိသျ်ႊ) ၽူႈတၢင်တူဝ် မိူင်းတႆး တေလႆႈပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆး (2)မိူင်းတႆး ၵူၼ်းမိူင်းတႆးတေလႆႈၽွင်းငမ်းလွတ်ႈ လွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်း (3)ၵူၼ်းမိူင်းတႆး တေလႆႈမီးလွင်ႈ ၻီႊမွၵ်းၶရေႊသီႊ တဵမ်ထူၼ်ႈပဵင်းၸၼ်ႉၵူၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ (4)ၽၼ်ႇတႃႇငိုၼ်းတွင်းမိူင်းတႆး ၵူၼ်းမိူင်းတႆး တေလႆႈၵုမ်းၵမ်ၸတ်းၵၢၼ်ႁင်းၶေႃ (လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇတင်းသၼ်လွႆၶၢင်လႄႈသၼ်လွႆၶျၢင်း)။

ၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်- 1)ဝႆႉၽွင်းတႅၼ်းမိူင်းတႆး ၼႂ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် 2)ပဵၼ်ၽွင်းတႅၼ်းမိူင်းတႆး ၼႂ်းလူင်ပွင် ၸိုင်ႈမိူင်းတႆး 3)မီးၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းလူၺ်ႈ လၵ်းပိူင်ၻီႊမွၵ်းၶရေႊသီႊၸၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉ 4)ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးမိူင်းတႆး မီးၼႂ်းၵမ်မိုဝ်း ၵူၼ်းမိူင်းတႆး သီႇၶေႃႈၼႆႉၼပ်ႉလႆႈဝႃႈပဵၼ်ၼမ်ႉၸႂ် ပၢင်လူင်ပွၵ်ႈၵမ်း ၼိုင်ႈ (Spirit of Panglong 1) မိူဝ်ႈပီ 1947 ၼႆယူႇ။ မိူဝ်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ၼႆႉမၼ်ႈ ၵိုမ်းတဵင်ႈၼိမ်ယဝ်ႉၼႆ မိူင်းတႆးႁဝ်းတေလႆႈသိုပ်ႇတိုၵ်းတေႃး ႁႂ်ႈမီးမၢႆမီႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း ၸိုင်ႈတႆး (Shan State Constitution) ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁူမ်ႈၵၼ်ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈလႄႈ ႁႂ်ႈမီးတပ်ႉသိုၵ်းႁူမ်ႈလူမ်ႈၸိုင်ႈတႆး ႁူမ်ႈတင်းပလိၵ်ႊၸိုင်ႈတႆး ၶေႃၶေႃ ဢၼ်မီးပႃႈတႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆးၼႆၼၼ်ႉ။ (တၢင်ႇၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ မိူၼ်ၵၼ်၊ တေလႆႈမီးၼမ်ႉၸႂ် ၸိူင်ႉၼႆ)။

လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ထႃဝွၼ်း- လုၵ်ႉတီႈလွင်ႈၵိုတ်းယိုဝ်း မိူဝ်ႈပၢႆပီ 2011 မႃးတေႃႇထိုင်ပၢႆပီ 2013 သွင်ပီမႃးၼႆႉ တေႃႉတႄႉ လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈၵိုတ်းယိုဝ်းၼႆၵွႆး၊ ပႆႇလၢတ်ႈဝႃႈပဵၼ်ငမ်းယဵၼ်လႆႈ၊ ၵိုတ်းယိုဝ်း ပိူဝ်ႈတႃႇလႆႈမႃး လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ထႃဝွၼ်း ၸိူင်ႉၼႆ။ ၼႂ်းပီ 2014-15 သွင်ပီတၢင်းၼႃႈၼႆႉ တႃႇတေထိုင်လႆႈၸၼ်ႉငမ်းယဵၼ် ထႃဝွၼ်း (to peace forever) ၾၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈတဵင်းသဵင်ႇ တင်းၾၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းတမ်းဝၢင်းဝႆႉၸၼ်ႉၵၢၼ် 3 ၶၼ်ႈတွၼ်ႈ- (1)ၶၼ်ႈတွၼ်ႈလူင်းလၢႆး မိုဝ်းပတ်းပိုၼ်ႉ (Nation wide ceasefire agreement)၊ ၽွင်းၼႆႉတင်းသွင်ၾၢႆႇတိုၵ်ႉ ႁႃတၢင်းသသၢင်ႈယူင်ႉၶၢပ်ႈ (frame work) မၼ်းယူႇၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢင်ၵုမ်လွႆၸႃး (လၢႆႇၸႃႇ) တီႈမိူင်းၶၢင်၊ တင်းပၢင်ၵုမ်လေႃႇၶီးလႃႇ တီႈမိူင်းယၢင်း။ (2)ၶၼ်ႈတွၼ်ႈႁႃတၢင်းယူင်ႉၶၢပ်ႇ ၵၢၼ်မိူင်း (Political frame work) ဢၼ်တင်းသွင်ၾၢႆႇ လႆႈၸႂ်ယွမ်းႁပ်ႉ။ ၶၼ်ႈတွၼ်ႈ ၼႆႉတေပဵၼ်ၶၼ်ႈ တွၼ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈ၊ မိူင်းၽႂ်မိူင်းမၼ်း ၵူၼ်းမိူင်း- ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ ၵူႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ၊ ၵူႈၸၢႆးယိင်း၊ ၵူႈပႃႊတီႊ၊ ၵူႈၸုမ်းၵေႃတေလႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈပႃး မိူဝ်ႈဝၢင်းယူင်ႉၶၢပ်ႈမၼ်း (ပၼ်ၽိတ်း ဢမ်ႇလႆႈ၊ ပေႃးပၼ် ပလၢတ်ႈၵမ်းၼႆႉ ဢဝ်ၶိုၼ်းဢမ်ႇလႆႈထႅင်ႈယဝ်ႉ၊ သုမ်းတင်းဝၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း)။ (3)ၶၼ်ႈတွၼ်ႈလိူၵ်ႈ ၽူႈတၢင် တူဝ်ၸိုင်ႈမိူင်းၽႂ်မၼ်း ၵႂႃႇႁူမ်ႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၵၢၼ်မိူင်း ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းမိူင်း ၻီႊမွၵ်းၶရေႊသီႊ ဢၼ်မီးလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ထႃဝွၼ်း (ထႃႇဝရငြဵင်းၶျၢၼ်းယေး) ၸိူင်ႉၼႆ။