ၼႃးယဝ်ႉၶႃႈၵႂၢႆးထိုၵ်း သိုၵ်းယဝ်ႉၶႃႈၶုၼ်ႁၢၼ် ၼႃးၵေႃႈပႆႇတၼ်းယဝ်ႉ သိုၵ်းၵေႃႈပႆႇတၼ်းယဵၼ် မၢၼ်ႈပေႃးႁၼ် ၸဝ်ႈႁၢၼ် ပဵၼ်ၶဵၼ်လႄႈတတ်းၼႃႈ မိူၼ်ၶႃႈတၢႆတင်းၸၼ်းယဝ်ႉ။


ၸဝ်ႈႁၢၼ် လုၵ်ႈၸၢႆး ၵေႃႉလိုၼ်းသုတ်း ၶွင် ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ယွင်ႁူၺ်ႈ (ၸဝ်ႈသူၺ်ႇတႅၵ်ႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈ ၵေႃႉႁႅၵ်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် 1948) ဢၼ်ပဵၼ်ႁႅင်းၵေႃႇသၢင်ႈၵူၼ်းၼုမ်ႇတႆးလႄႈၵူၼ်းၶိူဝ်းၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မႃးၸွမ်းၸဝ်ႈၸၢင်ႉ ယွင်ႈႁူၺ်ႈ ၵေႃႉပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈလႄႈ ယူႇၼွၵ်ႈမိူင်းသေတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ်။ ဝၢႆးပီႈဢၢႆႈသဵင်ႈၵမ်သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈ 24 ၵျူႊလၢႆႊမိူဝ်ႈပီ 2004 ယဝ်ႉ ၸဝ်ႈႁၢၼ် ယွင်ႁူၺ်ႈၵေႃႈ သိုပ်ႇတၢမ်ၸွမ်းႁွႆးသဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်ပီႈဢၢႆႈ ၸဝ်ႈၸၢင်ႉ ယွင်ႁူၺ်ႈႁဵတ်းမႃး ပိူင်လူင်မၼ်း ႁႂ်ႈ 3 ၾၢႆႇလႆႈမီးလွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ် ။


ထိုင်မႃးပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ 2010 သၢင်ႇသီႈ SNDP ပေႉ တဵင်းၸဵင်ႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 2010-2015  ၸဝ်ႈႁၢၼ် ယွင်ႁူၺ်ႈ ပဵၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်းလူင်ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ တႃႇပဵၼ်ၵၢၼ်ႁူပ်ႉဢုပ်ႇလွင်ႈငမ်းယဵၼ် ႁႂ်ႈလၢႆၸုမ်း လႆႈၸႂ်ၶဝ်ႈပႃး မီးသုၼ်ႇဢုပ်ႇထဵင်ၸွမ်းၼင်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်းလႄႈဢဵၼ်းဢၢၼ်းၸုမ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၽႂ်မၼ်း လူၺ်ႈ တၢင်းမႆႈ တၢင်းတုၵ်ႉယၢပ်ႇၾိုတ်ႇ ယွၼ်ႉထုၵ်ႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ႁိမ်ၸိင်းႁဵတ်းၶုၼ်မိူင်းမႃး 50 ပီပၢႆသေ ဝၢၼ်ႈမိူင်း ၵွတ်းၽၢၼ် ၵူၼ်းဢမ်ႇမီးၵၢၼ်မီးငၢၼ်း ၵိူတ်ႇသိုၵ်းၼႂ်းမိူင်း ၵူၼ်းလူႉတၢႆ ၸီးဝိတ်ႉသၢႆၸႂ်ငမ်းငဝ်း ထုၵ်ႇပူၼ်ႉပႅၼ် လူလၢႆ ႁၢမ်းႁႅၵ်းတိူၵ်ႇႁႆႈလွၵ်းၼႃး ႁိူၼ်းယေး ၶူဝ်းၶွင် သတ်းလဵင်ႉ ထုၵ်ႇၵၼ်ႉၸၼ်ၼႂ်းထိူၼ်ႇၼႂ်းၶိူဝ်း ၼႂ်းဝၢၼ်ႈ ၼႂ်းသူၼ် ၼႂ်းႁိူၼ်းၼႂ်းယေး တေႃႇၼႃႈၸဝ်ႈၽူဝ် ၼပ်ႉသွၼ်ႇဢမ်ႇလႆႈ။


မႃးထိုင်ပၢၼ် ၼၢင်းသုၵျီႇ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်းၸွမ်သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်း ဢမ်ႇၵွမ်ႉၵႃႈမၢၼ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၵူၺ်း ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း ႁိုဝ် လုၵ်ႈၸုမ်းၵႅၼ်ႇၸိုင်ႈလူၵ်ႈ (လုမ်ႈၾႃႉ) တင်းသဵင်ႈ ၽႂ်ၵေႃႈထၢင်ႇဝႃႈ မၼ်းၼၢင်း တေမႅတ်ႇပႅင်းပႂ်ႉပႃးႁၵ်ႉသႃၵႄႈလိတ်ႈပၼ် ပၼ်ႁႃပၢၵ်ႇတွင်ႉ၊ သိုၵ်း၊ ၵၢၼ်မိူင်းလႄႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၸွမ်းၼင်ႇဢဵၼ်းဢၢၼ်း သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ပေႃႈမၼ်းၼၢင်း ဢွၼ်ႁဵတ်းမႃးၼႆလႄႈ ပဵၼ်တီႈၸႂ်ယႂ်ႇၸႂ်ၵႂ်ႈသေ ဢွၼ်ၵၼ်ၵမ်ႉၸွႆႈပၼ်ႁႅင်း တင်း သူပ်းတူဝ်ႁူဝ်ၸႂ်ငိုၼ်းတွင်း ၸုမ်းၾၢႆႇလွင်ႈငမ်းယဵၼ်လူၵ်ႈ ယင်းယုၵ်ႉယွင်ႈမွပ်ႈရၢင်ႊဝလ်းၼူဝ်ႊပေလ် (Nobel) လူးၵွၼ်ႇ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၼႃႈ 1990 ၼၼ်ႉ လၢႆၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼႂ်းမိူင်း ႁူမ်ႈတုမ် ၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢၼ်ႈၵေႃႈ မုတ်းၶဝ်ႈသုၵ်ႉႁူဝ်ၾၢၵ်ႇတူဝ် ၼႂ်းပႃႇတီႇ ၼူၵ်ႉယုင်း(LND) ။


ထိုင်မႃး 2015 ၵူၼ်းမိူင်းလႆႈလိူၵ်ႈပႃႇတီႇဢၼ်မၼ်းၼၢင်းဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ။ တင်းၸုမ်းၾၢႆႇငမ်း ယဵၼ်လႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၵျီႇ ဢွၼ်ၸတ်းပၢင်ၵုမ်လူင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ပီ 21  ၼႆၵေႃႈ တမ်းပိူင်ႁၢမ်ႈႁႅတ်ႉ- တၵ်းတေဢမ်ႇ လႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ၊ တပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၸိူဝ်းၼႆႉဝႆႉၸဵမ်ပိုင်း။ ၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇ ဢၼ်ၸွမ်သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်းတင်း ၽူႈၼမ်းတႄးႁူတ်ႈသၼ်လွႆၶဝ်တမ်းဝၢင်းဝႆႉ ႁဝ်းတေယူႇႁူမ်ႈၵၼ် 10 ပေႃးဢမ်ႇမိူၼ်ၸႂ် ၶႂ်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈလႂ် ၵေႃႈလႆႈ။ လွင်ႈတပ်ႉသိုၵ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸွမ်သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်းဢမ်ႇလႆႈလၢတ်ႈဝႃႈ - တပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တၵ်းတေ လႆႈပဵၼ်တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈၵူၺ်း။


ပိူင်လူင်မၼ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈပၢၼ်တဵင်းၸဵင်ႇ (ၶႂ်ႈဝႃႈလုၵ်ႉတီႈသိုၵ်းသေမႃးပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈယဝ်ႉ) ၸုပ်ႈၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈဝႃႈၶႅင်ၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ ယင်းယွမ်းႁပ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉလႄႈယွမ်းဢုပ်ႇၵိူဝ်းၵုမ်လၢႆၾၢႆႇ ပၢႆယင်းယွမ်းႁပ်ႉႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈႁၢၼ် ယွင်ႁူၺ်ႈ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၶိုင်သၢင်ႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ်မႃးလၢႆၶၼ်ႉလၢႆတွၼ်ႈ လၢႆၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ ယွမ်းႁပ်ႉႁူမ်ႈ မိုဝ်း တေႃႇမႃးၶဝ်ႈထိုင်ၼႂ်းသၽႃးဝၼ်း မိူဝ်ႈၼႆႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈလဵဝ် ဢၼ်ၵူႈၵေႃႉၵူႈၾၢႆႇ တူဝ်ႈလူၵ်ႈ မၢႆၸႂ်ၵၼ်ဝႃႈ - ဢွင်ႇသၢၼ်းသုၵျီႇပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်ၻီႊမွၵ်ႉၶရေႊသီႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ သမ်ႉႁၢမ်ႈ ၸဝ်ႈႁၢၼ် ယွင်ႁူၺ်ႈ ၶဝ်ႈမိူင်း( ဢမ်ႇပၼ်(ဝီႊသႃႊ ၶဝ်ႈမိူင်း) ၶဝ်ၵူဝ်သင် ၸဝ်ႈႁၢၼ် ယွင်ႁူၺ်ႈ။ လွင်ႈၼႆႉ လုမ်းၽွင်းတၢင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈၼွၵ်ႈမိူင်း ယင်းဢၢမ်း။


ပၢၼ်သိုၵ်းၽွင်းငမ်းႁဵတ်းၶုၼ်မိူင်းၼၼ်ႉ ၻွၵ်ႉတိူဝ်ႊၸဵင်ႇဝဵင်း ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူဝ်းၺၢတ်ႈပီႈၼွင်ႉၵၼ်တင်းသုၵျီႇ ပၢႆႈဢွၵ်ႇ ၼွၵ်ႈမိူင်းသေၵႂႃႇတင်ႈတူဝ်ပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈငဝ်း (NCGUB) ၼၼ်ႉ (ဢၼ်လႆႈႁူႉၸွမ်းၼႂ်းတႆးၼၼ်ႉ) မီးၸၢႆးထုၼ်း ႁူဝ်ပဝ်ႈၸုမ်းၶိူဝ်းတႆးသႃမၵ်းၶီး မိူင်းၵွၵ်ႇ လႄႈၸဝ်ႈႁၢၼ် ယွင်ႁူၺ်ႈ လႆႈၸွႆႈထႅမ်မႃးတႄႉတႄႉ။ ဢမ်ႇဝႃႈ ၼႂ်းၼၢမ်းၸိုဝ်ႈလုၵ်ႈႁဵၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ 8888 ၵေႃႈ ၸၢႆးထုၼ်း လႆႈႁူမ်ႈဢွၼ်ႁူဝ် ပႃးၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်းတွင်းၵမ်ႉထႅမ်မႃး။


ၼမ်ႉၸႂ်တႆး ၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်ၼၼ်ႉ တႆးၽိူၵ်ႇၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ်ၵႃႈႁိုဝ် တႆးမီးသၸ်ႉၸႃးတေႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈပိူၼ်ႈ ၵႃႈႁိုဝ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ မၢၼ်ႈဢမ်ႇဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်း ၶဝ်ပၵ်းၸႂ်ယူႇဝႃႈ ပေႃးလၢတ်ႈလွင်ႈပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃၵေႃႈ ၶဝ်ၶဝ်ႈၸႂ်ဝႃႈ ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ။ မိူၼ်တင်း လဵၵ်းတၢမ်ၾႆး ၸူၵ်ႉတမ်သဵပ်ႇတႅင်းသႂ်ႇမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်လူင်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ထွႆႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈၽၢတ်ႈဢွၵ်ႇၼႆၼၼ်ႉ  ပဵၼ် ၽီလူင် ဢၼ်လွၵ်ႇလွၼ်ၵႂၼ်ၶဝ်ယူႇၵူႈၶၢဝ်းယၢမ်းယဝ်ႉ။


ထႅင်ႈလွင်ႈၼိုင်ႈၵေႃႈ ၵူဝ်တႆးၽွမ်ႉၵၼ် ပေႃးတႆးၽွမ်ႉၵၼ်တေႁႅင်းယႂ်ႇလိူဝ်တၢင်ႇၶိူဝ်းၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢမ်ႇဝႃႈ ႁူဝ်ၵူၼ်း ၶူဝ်းၶွင် ငိုၼ်းၶမ်း လႄႈၼမ်ႉၵတ်ႉ။ ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ၵၼ်ဝႃႈ တႆးဢမ်ႇမီးၼႂ်းမိူင်းတႆးတီႈလဵဝ် ၸဵမ်မိူင်းၵလႃး မိူင်းၶႄႇ မိူင်းထႆး မိူင်းလၢဝ်း ဝႅတ်ႉၼၢမ်း။ ပိူင်လူင်မၼ်း  တႆးၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ လႄႈထႆး ပဵၼ်ဢၼ်လီ ယုပ်းၽၢၼ်ႈလိူဝ်တႆးၵူႈတီႈ။