ၸၢႆးပိုၼ်ၶမ်း

လိူၼ်ၾႅပ်ႉပိဝ်ႊရီႊ ဝၼ်းတီႈ 7 ၼႂ်းပီ 2014  ပဵၼ်ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး(ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝၼ်း မိူင်းတႆး) ၶွပ်ႈႁွပ်ႈ 67 ပီတဵမ်လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း၊ ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းၸိူဝ်ႉ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆးႁဝ်း ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းပွႆးယုၵ်ႉယွင်ႈ ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆးသေ ဢဝ်ၵုၼ်းမုၼ်ၵၼ်ပဵၼ်မူၼ်ႈ ပဵၼ်သိူဝ်းၶႂ်ႈၵူႈၸႄႈဝဵင်း။

တင်ႈဢဝ်ပီ 1947-48 မႃးတေႃႇထိုင် 1961 လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆးဢွၼ်ႁူဝ်ႁဵတ်းမႃးၵူႈပီပီ၊ တင်ႈဢဝ်ပီ 1962 ထိုင် 1988 လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၸီႉသင်ႇႁႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆး ပိၼ်ႇမႃးႁွင်ႉဝႃႈဝၼ်းၸႄႈမိူင်းတႆး ၼႆသေ ႁဵတ်းပွႆးယုၵ်ႉယွင်ႈ မႃးမိူၼ်ၵၼ်။ တင်ႈဢဝ် 1989 မႃးတၢင်းၼႆႉ လိူဝ်သေၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇလုၵ်ႉ ၾိုၼ်ႉ (ၸိူဝ်းပဵၼ်တႆး လႄႈပလွင်ႈ) ယဝ်ႉ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ႁတ်းႁဵတ်းယဝ်ႉ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆးၶႅၼ်းဝႆႉၵႆၵႆ၊ ပၢႆဢမ်ႇႁတ်းတူၵ်ႇၸိုဝ်ႈမၼ်းလူးၵွၼ်ႇ။ ထိုင်မႃးၼႂ်းၽွင်းယၢမ်း ၵိုတ်းယိုဝ်းပီ 2012 မႃးၼႆႉၸင်ႇၼႂ်းဝဵင်းၵေႃႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းတႆးၼမ်းႁူဝ်၊ ၼႂ်းထိူၼ်ႇၵေႃႈ ၸုမ်းလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၼမ်းႁူဝ်သေ ႁဵတ်းမႃး။

မႃးၼႂ်းပီ 2014 ၼႆႉ တီႈလွႆတႆးလႅင်း ၶွင်ႊသီႊဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး(RCSS) ဢွၼ်ႁူဝ်၊ ၵႃႈတီႈ ဝၢၼ်ႈႁႆး ပႃႊတီႊမႂ်ႇသုင်ၸိုင်ႈတႆး(SSPP) ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ႁဵတ်းပွႆးယုၵ်ႉယွင်ႈပၢင်ယႂ်ႇပၢင်လူင်။ ၼႂ်းဝဵင်းတီႈတၢင်ႇ ၸႄႈဝဵင်းၵေႃႈ ႁဵတ်းပၢင်လဵၵ်ႉပၢင်ဢွၼ်ႇ တေႃႉတႄႉဢဝ်ပဵၼ်လၢႆးၵၢၼ်ႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်းၵွႆးသေႁဵတ်းမႃး ၶႂ်ႈၵူႈၸႄႈဝဵင်းမိူၼ်ၵၼ် လူၺ်ႈမီးၾၢႆႇ ၽွင်းငမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၸၼ်ႉၸႄႈဝဵင်းဢွၼ်ႁူဝ် ႁဵတ်းသၢင်ႈ။

ပီ 2014 ၼႆႉတီႈၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈၶီႈလဵၵ်း ပႃႊတီႊသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ(SNDP) တင်းပႃႊတီးႁူဝ်သိူဝ် (SNLD) ႁူမ်ႈတင်း ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈ ၾိင်ႈငႄႈတႆး ၸႄႈဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း(Tachileik Shan literature and Culture Association) လႆႈႁူမ်းမိုဝ်းတင်းၾၢႆႇ ၽွင်းငမ်းၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်းသေ ၸတ်းႁဵတ်းပၢင်ပွႆးဝၼ်း ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး တီႈၶူင်ႇ ပၢင်ပွႆးပီမႂ်ႇတႆး ၼႂ်းဢိူင်ႇ ႁွင်ႈလိုၵ်ႉသၢမ်ဝၼ်းသၢမ်ၶိုၼ်း (5-7/02/2014)သေ ၼႂ်းဝၼ်းတီႈ 7 ၼၼ်ႉၸတ်းႁဵတ်းပၢင် ၵႅဝ်ႈ ယၢမ်း 09း00 မူင်းၵၢင်ၼႂ် လႄႈမီးၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းၶူင်ႇ ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူႈႁူဝ်ႁွႆႉ(ၵူႈဢိူင်ႇ) ဢဝ်ၸဵမ်ၶၢင် ၶျၢင်း ဝ လႃးႁူႇ ဢႃးၶႃႇ မဵၼ်း ဢၢင်းသႃး မၢၼ်ႈ လွႆလ တႆး ၶႄႇမႃးၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ပၼ်ႁႅင်းႁိမ်းသွင်ႁဵင်လိူဝ်ယူႇ။ ပႃႊတီႊၵေႃႈ မီးတင်း ပႃႊတီႊသၢင်ႇသီႈ၊ ပႃႊတီႊႁူင်းၶဝ်ႈ၊ ပႃႊတီႊၼူၵ်ႉယုင်း၊ ပႃႊတီႊလႃးႁူႇလႄႈသွင်ပႃႊတီႊတႆးၸိူင်ႉၼႆ။

ၼႂ်းပၢင်ၵႅဝ်ႈ ဝၢႆးပိူတ်ႇပွႆးယဝ်ႉ ႁူဝ်ပဝ်ႈၸႄႈတွၼ်ႈဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈယိုၼ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းသဵင်ႇ၊ ႁူဝ်ပဝ်ႈၸႄႈဝဵင်း ဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈယိုၼ်ႈ ၸွမ်ၽွင်းလူင်မိူင်းတႆးၸဝ်ႈဢွင်ႇမြၢတ်ႈ၊ ၽွင်းတႅၼ်းပႃႊတီႊသိူဝ်ၽိူၵ်ႇၸၢႆးတဵင်းဢွင်ႇ မွၵ်ႇလၢတ်ႈၼႄလွင်ႈဝၼ်း ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး၊ ယဝ်ႉ ၼၼ်ႉၽူႈတၢင်တူဝ်ၵေႃပွင်ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိုင်ႈတႆး (Committee for Shan State Unity) ၸၢႆးပိုၼ်ၶမ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈလွႆတႆးလႅင်းမႃး သပ်းလႅင်းၼႄ ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈ တႆး၊ လွၼ်ႉၵႅၼ်လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင် ဢိၵ်ႇတင်းလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈၵၢၼ်ၵိုတ်းယိုဝ်း ပိူဝ်ႈတႃႇ ယၢင်ႈၸူးလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ထႃဝွၼ်း- ၼၼ်ႉၵႂႃႇၽႂ်မၼ်း။

ဢၼ်ႁဝ်းထုၵ်ႇလီႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၸိုင်ႈတႆးႁဝ်း ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ႈၸႂ်ၼႆႉ လွင်ႈဝႃႈ- ဝၼ်း ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး ဢၼ်ႁဝ်း မၵ်းမၼ်ႈယုၵ်ႉယွင်ႈၵၼ်ယူႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး ၶိူဝ်းလဵဝ်၊ တုင်းၸိုင်ႈတႆးလႄႈ ၽဵင်းၸၢတ်ႈၵေႃႈ မိူၼ်ၵၼ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶွင်ၸၢဝ်း ၶိူဝ်းတႆးၸုမ်းလဵဝ်၊ တင်းသၢမ်လွင်ႈ ပဵၼ်ၶွင်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းမိူင်းတႆး တင်းသဵင်ႈ ၸဵမ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းပလွင်ႈ ပဢူဝ်း ဢၢင်းသႃး ထၼု တွင်ႇရိုဝ်း ဝ လွႆလ လႃးႁူႇ ဢႃးၶႃႇ (ၶၢင် ၶျၢင်း မၢၼ်ႈ ၶႄႇၼႂ်းမိူင်းတႆး) လႄႈတႆး။ မိူဝ်ႈတႅပ်းတတ်းမၵ်း မၼ်ႈတင်းသၢမ်လွင်ႈ တီႈၼႂ်းပၢင်ၵုမ်ပၢင် လူင်(ပီ 1947) ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပႃးတင်းၸဝ်ႈၾႃႉပလွင်ႈ (ဝဵင်းၼမ်ႉသၼ်ႇ)၊ ၸဝ်ႈၾႃႉထၼု (ဝဵင်းပူၺ်းလ)၊ ၸဝ်ႈၾႃႉဝ(မိူင်းလိူၼ်း)၊ ၸဝ်ႈၾႃႉပဢူဝ်း (ဝဵင်းသီႇသႅင်ႇ)၊ ၸဝ်ႈၾႃႉၶႄႇ (မိူင်းၵဝ်ႈၵၢင်ႉ- ၵူဝ်းၵၢင်ႉ)ၶဝ်ယူႇ။ ၸဝ်ႈၾႃႉပလွင်ႈၸဝ်ႈၶုၼ်ပၢၼ်းၸိင်ႇ ယူႇတီႈ တၼ်းႁဵင်းႁူဝ်ပဝ်ႈၶွင်ႊသီႊၸိုင်ႈတႆး(Shan State Council)သေ ပဵၼ်ၽူႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း/မၵ်းမၼ်ႈ ပၼ်တင်း သၢမ်လွင်ႈ(ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ တုင်းၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၽဵင်းၸၢတ်ႈ) ၼၼ်ႉယူႇၼႆ။

ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ မိူဝ်ႈလၢတ်ႈတေႃႇၵၼ်ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီလၢတ်ႈဝႃႈ- ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၸိုင်ႈတႆး (ဢမ်ႇၸႂ်ႉဝႃႈ- ဝၼ်းတႆး)၊ တုင်းၸိုင်ႈတႆး(ဢမ်ႇၸႂ်ႉဝႃႈ- တုင်းတႆး၊ ၸွမ်ပိဝ်တႆး၊ ဢလၢမ်ႇတႆး)၊ ၽဵင်းၸၢတ်ႈ (ဢမ်ႇၸႂ်ႉဝႃႈ- ၽဵင်းၸၢတ်ႈတႆး၊ ၽဵင်းတၢင်ႇတုင်းတႆး) ၸိူင်ႉၼႆ။ ပီႈၼွင်ႉတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး တင်းသဵင်ႈလႄႈ ပီႈၼွင်ႉတၢင်ႇၸႄႈမိူင်း ၼႂ်ႈၸိုင်ႈမိူင်း ႁူမ်ႈတုမ်တင်းသဵင်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီႁွင်ႉဝႃႈ- ဝၼ်းတႆး(ဝၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး)၊ တုင်းတႆး (ၸွမ်ပိဝ်တႆး၊ ဢလၢမ်ႇတႆး)၊ ၽဵင်းၸၢတ်ႈတႆး (ၽဵင်းတၢင်ႇတုင်းတႆး) ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ထုၵ်ႇလီႁွင်ႉၵၼ်ဝႃႈ- ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈ တႆး(Shan State National Day)၊ တုင်းၸိုင်ႈတႆး (Shan State Flag)၊ ၽဵင်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး(Shan State National Anthem) ၼႆၵၼ်ယူႇ ႁၼ်ထိုင်ၼင်ႇၼႆ။

သမ်ႉတုင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်(Union Flag) ဢၼ်ပဵၼ်လိူင်ၶဵဝ်လႅင် မီးလၢဝ်သီၶၢဝ်ယူႇၶိုင်ႈၵၢင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်တင်းသဵင်ႈ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီႁွင်ႉဝႃႈ-တုင်းမၢၼ်ႈ၊ ၸွမ်ပိဝ်မၢၼ်ႈ၊ ဢလၢမ်ႇမၢၼ်ႈၼႆသေ ဢီးၵႂႃႇပဵၼ်ၶွင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈၶိူဝ်းလဵဝ်လုမ်းလုမ်း၊ ၵွပ်ႈပဵၼ်တုင်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၼႆလႄႈ ထုၵ်ႇလီထိုဝ်ဢဝ်ဝႃႈ ပဵၼ်တုင်းၶွင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မိူၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၼႆၵွႆးယူႇ။ ၽဵင်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် လႄႈတင်း ၸိုဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈ တုမ်ၵေႃႈမိူၼ်ၵၼ်၊ ပဵၼ်ၶွင်ၵူႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈ ဝႆႉၼႂ်းမၢႆမီႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း 2008 ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းယူႇယၢမ်းလဵဝ် ၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလီလိုမ်း ၵၼ်။

မိူဝ်ႈလႂ်လႄႈ ပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၢၼ်မိူင်းပတ်းပိုၼ်ႉတင်းမိူင်း ဢၼ်မိူၼ်ၸၼ်ႉပၢင်ၵုမ်ပၢင် လူင်မိူဝ်ႈ 1947 ၼၼ်ႉမီးမႃး၊ တင်းၶၢင် ၶျၢင်း တႆး မၢၼ်ႈ ယၢင်း ယၢင်းလႅင် ရၶႅင်ႇလႆႈဢုပ်ႇ ဢူဝ်းလႄႈ လႆႈၸႂ်တူၵ်းလူင်းၵၼ် လွင်ႈမိူင်ႈႁူမ်ႈတုမ် ၸွမ်းလွၵ်းလၢႆး ၾႅတ်ႉတရႄႊလ်တႄႉတႄႉလႆႈယဝ်ႉသေ ဢွၼ်ၵၼ်ၶူင်ႁဵတ်းတုင်း ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်(Union Flag) ဢၼ်မႂ်ႇ၊ ၶူင်တႅမ်ႈၽဵင်း ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈ (Union Anthem) ဢၼ်မႂ်ႇလႆႈယဝ်ႉ ၼၼ်ႉၸင်ႇ ဢၼ်ထုၵ်ႇဢီး ၵႂႃႇပဵၼ်ၶွင်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ တူၵ်းလူင်းၵၼ်ၽွင်းၼၼ်ႉ ၵမ်းလဵဝ် ၸိူင်ႉၼႆ။

ၵၢၼ်တႃႇတေလႆႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ထႃဝွၼ်းၼႆႉ ၸွမ်းလၢႆးလူင်ပွင်ၸိုင်ႈတဵင်းသဵင်ႇၵိုတ်းထႅင်ႈ (3) ၶၼ်ႈတွၼ်ႈ ၸိူင်ႉ ၼင်ႇ- 1)ၶၼ်ႈတွၼ်ႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၵိုတ်းယိုဝ်းတင်းမိူင်းပတ်းပိုၼ်ႉ (တိုၵ်ႉငူပ်ႉငီႉယူင်ႉၶၢပ်ႈမၼ်းယူႇ၊ ၶၼ်ႈတွၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းယိပ်း ၵွင်ႈၵၢင်ႇလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉတင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵွႆး)။ 2)ၶၼ်ႈတွၼ်ႈငူပ်ႉငီႉယူင်ႉ ၶၢပ်ႈၵၢၼ်မိူင်း တင်းလူင်ပွင် ၸိုင်ႈလႄႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း (ၶၼ်ႈတွၼ်ႈၼႆႉ ပႃးတင်းပႃႊတီႊၵၢၼ်မိူင်း၊ ၾၢႆႇၵူတ်းမၢႆ၊ ၽူႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈသုၼ်ႇၽူႈ ၵူၼ်းလႄႈၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ ၵူႈၸုမ်းၸုမ်း)။ 3)ၶၼ်ႈတွၼ်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵၢၼ်မိူင်း (ၶၼ်ႈတွၼ်ႈၼႆႉၽူႈတၢင်တူဝ် ၸိုင်ႈမိူင်း ၵူႈၸႄႈမိူင်းဢၼ်ၶွတ်ႈၽွတ်ႈ ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ တေပဵၼ် ၽူႈဢုပ်ႇဢူဝ်းတၢင်ၸိုင်ႈမိူင်းၽႂ်မၼ်း) ၸိူင်ႉၼႆ။

လၢႆးၵၢၼ်ၵၢၼ်မိူင်းဢၼ်တေလႆႈဢုပ်ႇၵၼ် ၼႂ်းပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၢၼ်မိူင်း- လၵ်းပိူင်ၸိုင်ႈမိူင်း ႁူမ်ႈတုမ်ၾႅတ်ႉတရႄႊလ်၊ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းလႄႈသုၼ်ႇလႆႈတႅပ်းတတ်းႁင်းၶေႃ၊ လွင်ႈတပ်ႉပလိၵ်ႊလႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းဢဝ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈၸႄႈမိူင်း၊ လွင်ႈၽၼ်ႇ တႃငိုၼ်းတွင်းၸႄႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်း။ ယူင်ႉၶၢပ်ႇပိူဝ်ႈတႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၢၼ်မိူင်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ ၵူႈသႅၼ်းပၢၼ်၊ ၵူႈၸၢႆးယိင်းမီး သုၼ်ႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢွၼ်တၢင်း မိူဝ်ႈၽူႈတၢင်တူဝ်ၶဝ်ပႆႇလႆႈၵႂႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း တီႈပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵၢၼ်မိူင်းၼၼ်ႉယူႇ တမ်းဝၢင်းဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

ၵမ်ၸႃတႃ (ၵမ်ႇၵြမ်ႇမႃႇ) ၸိုင်ႈတႆးၼႂ်းဝၼ်းၼႃႈ ထုၵ်ႇလီလႆႈယူႇၼႂ်းမိုဝ်းၵူၼ်းမိူင်းၸိုင်ႈတႆး ႁဝ်းၵူႈၵေႃႉၼႆ ၼၼ်ႉ ယႃႇပေလိုမ်းၵၼ်၊ ဢဝ်ပဵၼ်သတိၽႃဝၼႃၵၼ်ယူႇတႃႇသေႇ ပိူဝ်ႈတႃႇလႆႈမႃးၸၼ်ႉၽဝၵတ်းယဵၼ် ႁိၼ်ႉၼွၼ်း ထႃဝွၼ်းၼၼ်ႉသေၵမ်းၼႆ။