ၸဝ်ႈၶိတ်ႉသူၺ်ႇ ပဵင်းလူင်၊ ၵေႃႉႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၼႂ်းပဢူဝ်း-တႆး မႃးလၢႆသိုပ်ႇလၢႆပၢၼ် သဵင်ႈမုၼ်လုၶွႆႈ ၵႂႃႇတီႈႁူင်းယႃ ၵဵင်းမႆႇ ၸိုင်ႈထႆး။ မိူဝ်ႈလဵဝ်ဢဝ်ၶၢပ်ႈတူဝ် မိူဝ်းႁႅၼ်းတၢၼ်း ပၼ်တီႈ ႁိူၼ်းပဵင်းလူင်၊ တေပူၼ်ႉ ဝၼ်းထိ 18/10/12 ၼႆႉ။

ဝၼ်းထိ 13/10/12 ယၢမ်းၵၢင်ၶိုၼ်း ၸဝ်ႈၶိတ်ႉသူၺ်ႇ၊ ဢႃႇယု 74 ပီ၊ ၵေႃႉဢၼ်ႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉ ၸၢတ်ႈမႃးၼႂ်းလၢႆးလုၵ်ႉ ၽိုၼ်ႉၵူႈပွၵ်ႈ လၢႆသိုပ်ႇပၢၼ် ၼႂ်းတပ်ႉပဢူဝ်း တပ်ႉသိုၵ်းပူတ်းပွႆႇၵူၼ်း မိူင်းတႆး ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း (SSNPLO) ႁိုဝ် ၸုမ်းပဢူဝ်း လႅင် ဢၼ်တႃႇၶႄးလႄႇဢွၼ်ႁူဝ်၊ ၼႂ်းတႆးတပ်ႉ သိုၵ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸိုင်ႈတႆး (SURA) ဢၼ်ၸဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်း ဢွၼ်ႁူဝ်၊ ၶွင်ႊသီႊမႄးပွင် ၸိုင်ႈတႆး/တပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းတႆး (SSRC/MTA) ဢၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇဢွၼ်ႁူဝ်၊ တေႃႇထိုင်မႃးပၢၼ် တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (RCSS/SSA) ဢၼ်ၸဝ်ႈယွတ်ႈသိုၵ်းဢွၼ်ႁူဝ်ၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ႁပ်ႉပဵၼ်တီႈၵိူဝ်းၵုမ်/ ပိုၵ်းသႃ တေႃႇပေႃးသဵင်ႈမုၼ်လုၵႂႃႇ။

ဢိင်ၼိူဝ်ၵိူင်ႈၵႄႇထဝ်ႈမႃးသေ မၼ်းၸဝ်ႈမီးတၢင်းပဵၼ်လိူတ်ႈသုင်၊ တၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်၊ တၢင်းပဵၼ်တႂ် (မၢၵ်ႇၵႅဝ်း) ၸိူဝ်းၼႆႉ သေ ၶဝ်ႈယူတ်းယႃတူဝ်တီႈႁူင်းယႃၵဵင်းမႆႇ၊ တေႃႇပေႃးထိုင်ယူတ်းယႃဢမ်ႇလႆႈ။ မိူဝ်ႈလဵဝ် တၢင်းႁိူၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းပီႈၼွင်ႉ ဢိၵ်ႇၽူႈႁၵ်ႉၸၢတ်ႈ ႁူမ်ႈၵၼ်ႁႅၼ်းတၢၼ်းပၼ်တီႈႁိူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈ တီႈပဵင်းလူင်၊ ၸႄႈဝဵင်းဝဵင်းႁႅင် ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းမႆႇ၊ တေပူၼ်ႉ တူဝ်-ႁွပ်ႇႁူဝ်ၶဝ်ႈႁဵဝ်ႈ ဝၼ်းၽတ်းထိ 18/10/15 - ၼႆယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈၶိတ်ႉသူၺ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်း၊ ၸႃတိဝၢၼ်ႈၵိူတ်ႇ ဝၢၼ်ႈၵယိၼ်ႇလေးသဵၵ်ႉ (တႃႈယၢင်းဢွၼ်ႇ) ၸႄႈဝဵင်းသထုင်ႇ မိူင်းယၢင်း။ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈပီဝၼ်းထိ 25/07/1938 ၊ ပီမိူင်း 1330 လိူၼ်ပႅတ်ႇလွင်ႈ 14 ၶမ်ႈ ဝၼ်းၸၼ်။ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းယဝ်ႉၸၼ်ႉ 8 ၊ ဝၢႆးမႃးလႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းတီႈပၢင်သွၼ် (Mass Education Course) ၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈထုၵ်ႇသူင်ႇၶိုၼ်ႈမႃးမိူင်းတႆး။ ဢိင်ၼိူဝ်သထုင်ႇပဵၼ် ပႃႇပဢူဝ်း/ၸၢဝ်းၶိူဝ်းပဢူဝ်း ယူႇသဝ်းၼမ်၊ မၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈႁူႉၵႂၢမ်းပဢူဝ်းလႄႈ ပေႃးၶိုၼ်ႈမႃးမိူင်း တႆး ၵေႃႈ မႃးယူႇၸွမ်းပဢူဝ်း တီႈလွႆၶႄႇ ၼႂ်းၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းပၢင်လူင်။ ထိုင်မႃးပီ 1960 ၶဝ်ႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် သိုၵ်းၼႂ်းတပ်ႉလၢႆးလုၵ်ႉ ၽိုၼ်ႉပဢူဝ်း။ မိူဝ်ႈၸုမ်းပဢူဝ်းတင်းၸုမ်းတႆး ဢွၼ်ၵၼ်ၵေႃႇတင်ႈ ၸုမ်းႁူမ်ႈႁွမ်းပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း 1967 ၼၼ်ႉ မၼ်း ၸဝ်ႈၶဝ်ႈပႃးၸွမ်းသေယူႇတီႈငဝ်ႈငုၼ်းၸုမ်း ႁူမ်ႈႁွမ်း ပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်းဢွၼ်ႁူဝ်။ လုၵ်ႈၸုမ်း -ၸုမ်းႁူမ်ႈ ႁွမ်းပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း မီးတပ်ႉပဢူဝ်း (SNPLO) ၊ တပ်ႉသိုၵ်းၶိူဝ်းတႆးၵွၼ်းၶေႃ (SNIA) လႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (SSA) ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ထိုင်မႃးပီ 1968 ၸုမ်းႁူမ်ႈႁွမ်းပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်းတႅၵ်ႇၵၼ်။ ဝၼ်းထိ 01/01/1968  ပႃႇတီႇၶွမ်ႊမိဝ်ႊ ၼိတ်ႊမိူင်းမၢၼ်ႈ (CPB)ၶဝ်ႈတိုၵ်းမိူင်းၵူဝ်း၊ ပေႃးႁုပ်ႈယိုတ်းလႆႈမိူင်းၵူဝ်း/ပွတ်းၸွမ်းလႅၼ်လိၼ် ယဝ်ႉၵေႃႈ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၸိူဝ်း သၢၼ်ၶတ်းၶွမ်ႊမိဝ်ႊၼိတ်ႊၵေႃႈမီး၊ ၸိူဝ်းႁပ်ႉတွၼ်ႈ ၵေႃႈမီး။ ဢိင်ၼိူဝ် ၸုမ်းၸဝ်ႈ ၶိတ်ႉသူၺ်ႇႁၢပ်ႇၵိုတ်ႉၵၢၼ်ၸွမ်းၵမ်ႉ ထႅမ်ၶွမ်ႊမိဝ်ႊၼိတ်ႊ၊ ၸဝ်ႈ ၵွၼ်းၸိူင်းသမ်ႉသၢၼ်ၶတ်းၶွမ်ႊမိဝ်ႊၼိတ်ႊ လႄႈမၼ်းၸဝ်ႈဢမ်ႇၵႂႃႇၸွမ်းသေယူႇၸွမ်းၸဝ်ႈ ၵွၼ်းၸိူင်းမႃး။ တင်ႈတႄႇၼၼ်ႉမႃး  မၼ်းၸဝ်ႈ ႁၢပ်ႇၵိုတ်ႉၼႃႈၵၢၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်း (SURA) ဢၼ်ၸဝ်ႈ ၵွၼ်းၸိူင်း တင်း ၸဝ်ႈၼွႆႉ ႁူမ်ႈၵၼ်တင်ႈ ၶိုၼ်ႈမႃး၊ ဢမ်ႇၽၢတ်ႇယၢၼ်ၸဝ်ႈ ၵွၼ်းၸိူင်းသေပွၵ်ႈ - ၼႆယဝ်ႉ။

ၽွင်းႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၼႂ်း (SURA)ၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်း 1.ၾၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈငဝ်ႈငုၼ်း၊ 2.ၾၢႆႇ လူလွမ်ငိုၼ်းတွင်း၊ 3.ၾၢႆႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၸမ်တူဝ် ၸဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇဢႃႇယုၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်းတင်းၸဝ်ႈၶိတ်ႉသူၺ်ႇ ပိူင်ႈၵၼ် 12 ပီ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸဝ်ႈၶိတ်ႉသူၺ်ႇ ယုမ်ႇယမ်ၼပ်ႉ ထိုဝ်သေ ႁွင်ႉၸဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်းဝႃႈ ၸဝ်ႈပေႃႈ/ၸဝ်ႈဢူႈ။ ဝၢႆးၸဝ်ႈ ၵွၼ်းၸိူင်းလုယဝ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ သိုပ်ႇႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၼႂ်း (SSRC) တေႃႇထိုင်ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇဢွၼ်ႁူဝ် (MTA) ဝၢင်းၶိူင်ႈပၼ်မၢၼ်ႈ ၽွင်းႁူဝ်ပီ 1996 ၊ ဢိင်ၼိူဝ်ၸဝ်ႈယွတ်ႈသိုၵ်းၽိတ်ႈမွၵ်ႇသေ မၼ်းၸဝ်ႈ ႁပ်ႉပဵၼ်တီႈၵိူဝ်းၵုမ် ၶွင်ႊသီႊဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး (RCSS) တေႃႇပေႃးသဵင်ႈမုၼ်လုၵႂႃႇၼႆႉ။

ၽူႈၵွၼ်းႁွင်ႈၵၢၼ်ၸုမ်းၶၢဝ်ႇၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈ ၶိုၼ်းသႂ် ၸႂ်ယဵၼ် လၢတ်ႈၼႄဝႃႈ- ၸဝ်ႈၶိတ်ႉသူၺ်ႇၼႆႉ ၽွင်းႁၢပ်ႇၵိုတ်ႉၵၢၼ်သိုၵ်း ၼႂ်းတပ်ႉ (SURA)ၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈသႂ်ႇၸႂ်လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈပေႃႈ ထဝ်ႈလူင် (ၸဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်း) ပူၼ်ႉတီႈလႄႈ တင်းၵူၼ်းလူင်ၼႂ်း (SURA) မၢင်ၵေႃႉပေႃးဢမ်ႇၶႂ်ႈမႅၼ်ႈ ၵၼ်။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်း ဢၼ်မႃးႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၸွမ်းတႆးတင်ႈတႄႇ 1949 မႃးၼႆႉမီးလၢႆလၢႆၵေႃႉ၊ ၸၢဝ်း ၶိူဝ်းယၢင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမီးသၸ်ႉၸႃႇတႄႉတႄႉ၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းတႆးၵေႃႈႁဵတ်းတေႃႇပေႃးတၢႆ၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းပဢူဝ်းၵေႃႈ ႁဵတ်းတေႃႇပေႃးတၢႆ။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်းၼႆႉ ၶႂ်ႈၼႄးသင်ၼႄးလႆႈၵူႈ ပိူင်သေတႃႉ ၵူၺ်းၵႃႈဢမ်ႇထုၵ်ႇလီၼႄးဝႃႈ ယၢင်းဢမ်ႇမီးၵတိသၸ်ႉၸႃႇ၊ ပၢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၵေႃႈ ဢဝ်ယၢင်းပဵၼ်ၵူၼ်းၸမ်တူဝ်ၶဝ်၊ ဢမ်ႇလိူဝ်သေ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးမၢင်ၸဝ်ႈယင်းဢဝ်ယၢင်း ဝႆႉပဵၼ် ၵူၼ်းၸမ်တူဝ်ၼႂ်းႁေႃ- ဝႃႈၼႆ။

ႁူဝ်ၼႃႈၸုမ်းၶၢဝ်ႇၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈသိုပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ- ဢွၼ်ၼႃႈမၼ်းၸဝ်ႈတေသဵင်ႈမုၼ်ၼႆႉ လႆႈၵႂႃႇယဵမ်ႈ မၼ်းၸဝ်ႈ တီႈႁူင်းယႃ၊ မၼ်းၸဝ်ႈတွင်ႈထၢမ်ၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းသေ လိုၼ်းသုတ်းသင်ႇလၢတ်ႈ ဝႃႈ- ၵဝ်ၶႃႈလႅပ်ႈတေဢမ်ႇၶၢမ်ႈပူၼ်ႉလႆႈလွႆလူင် လုၵ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ၊ ပိုင်ႈၸဝ်ႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈပၼ်တီႈ (ပူဝ်ႇမူး)ၸူဝ်းၸူဝ်း (KNU) တင်း (ပူဝ်ႇမူး)ၶုၼ်ဢူၵ်ႉၵႃႇ (PNLO) ႁႂ်ႈၸွႆႈပွင်ႇ လၢတ်ႈပၼ်ပီႈၼွင်ႉ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵဝ်ၶႃႈ ဢၼ်ယူႇတၢင်းမိူင်းယၢင်း- ဝႃႈၼႆ။

ၸဝ်ႈၶိတ်ႉသူၺ်ႇၼႆႉ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၸွမ်းၵၼ်တင်း ၼၢင်းသူၺ်ႇဢိင်ႇ ၵူၼ်းလၢႆးၶႃႈ၊ မီးလုၵ်ႈလၢင်း ႁူမ်ႈၵၼ် 4 ၵေႃႉ ၸၢႆး 3 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 1 ၵေႃႉ။ မိူဝ်ႈလဵဝ် လုၵ်ႈလၢင်းမၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ သိုပ်ႇႁၢပ်ႇၵိုတ်ႉ ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတႆး ၸွမ်းႁွႆးတိၼ်ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈတၢင်းၼိုင်ႈ၊ ဝၼ်းဢၼ်ၸဝ်ႈၶိတ်ႉသူၺ်ႇသဵင်ႈမုၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းလဵဝ်ၵၼ်တင်းၻေႊ ဝိတ်ႊထေႃႊ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ႁူမ်ႈတုမ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယၢင်းၽိူၵ်ႇ (KNU) ဢၼ်လုၵႂႃႇတီႈတႃႈၵုင်ႈ။ လႆႈႁူႉဝႃႈၻေႊဝိတ်ႊထေႃႊ သဵင်ႈမုၼ်ပွတ်းၼႂ်၊ မၼ်းၸဝ်ႈသမ်ႉ သဵင်ႈမုၼ်ၵႂႃႇယၢမ်းၵၢင်ၶိုၼ်း။