ၸွမ်သိုၵ်းလူင်မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ မႃးတီႈၵဵင်းတုင်၊ ႁူပ်ႉဢုပ်ႇ ၸုမ်းဝႃႉၸုမ်းမိူင်းလႃး လၢတ်ႈလွင်ႈ ၵၢၼ်မိူင်းၵၢၼ်သိုၵ်း ပဵၼ်ပိူင်လူင်၊ လၢတ်ႈလွင်ႈယႃႈမဝ်းၵမ် ပဵၼ်လိူင်ႈလူပ်း လိုၼ်း။

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၼႆႉ လႅင်ႇၶၢဝ်ႇပွတ်းၼႃႈလိၼ်မိူင်းလႃး ပွင်ႇလၢတ်ႈမႃးဝႃႈ- ဢၼ်မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ မႃးထူပ်းၸုမ်းပၢင်သၢင်း တင်း ၸုမ်းမိူင်းလႃး တီႈၵဵင်းတုင် (မိူဝ်ႈ 06/10/12)ၼၼ်ႉ မၼ်းလၢတ်ႈတီႈ ၸုမ်းဝႃႉ တင်းၸုမ်းမိူင်းလႃးလွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း ၵၢၼ်သိုၵ်းပဵၼ်ပိူင်လူင် ဝႃႈ- ႁႂ်ႈလႆႈႁပ်ႉပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း 2008 သေ ၶဝ်ႈမႃးယူႇ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းမၢႆမီႈ၊ ၼႂ်း 1 ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီး 2 လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ဢမ်ႇမီး 2 တပ်ႉသိုၵ်း။ တေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ် ႁဝ်းႁႂ်ႈသူၸဝ်ႈႁဵတ်းပီႇတုၸိတ်ႉၵေႃႈဢမ်ႇႁဵတ်း၊ ႁဝ်းႁႂ်ႈသူၸဝ်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈႁဵတ်း တပ်ႉပႂ်ႉလႅၼ်လိၼ် (BGF) ၵေႃႈဢမ်ႇႁဵတ်း၊ ၵမ်းၼႆႉတႄႉ ထိုင်ၶၢဝ်းတေလႆႈတႅတ်း တတ်း ၸႂ်သေ တင်ႈပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်း ၶဝ်ႈၶေႉၵၢၼ် လိူၵ်ႈတင်ႈယဝ်ႉ။ လႅင်ႇၶၢဝ်ႇ ဢမ်ႇယိုၼ်ယၼ် လႆႈလၢတ်ႈပႃးဝႃႈ- လွင်ႈယႃႈ မဝ်းၵမ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လိူင်ႈ ဢၼ်လၢတ်ႈလူပ်းလိုၼ်းၵႂႃႇၵူၺ်း- ဝႃႈၼႆ။ (လႅင်ႇၶၢဝ်ႇတၢင်ႇၵေႃႉတႄႉ ယိုၼ်ယၼ်လွင်ႈယႃႈ မဝ်းၵမ်ၵူၺ်း)။

ၸွမ်းၼင်ႇၵူၼ်းၸမ်ၸႂ်ၽူႈမီးၸၼ်ႉၼႂ်းၸုမ်းမိူင်းလႃး ဢမ်ႇၶႂ်ႈဢွၵ်ႇၸိုဝ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈပွင်ႇလၢတ်ႈမႃး သေ ပၢင်လူင် (ၾၢႆႇတႆး) လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်ႇၵႂႃႇဢွၼ်ၼႃႈၼႆႉ  မိူဝ်ႈႁူပ်ႉဢုပ်ႇၸုမ်းဝႃႉၼၼ်ႉ မိၼ်းဢွင်ႇ လၢႆႇ လၢတ်ႈဝႃႈ- မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်လုၼဝ်ႈ ယွၼ်ႉယႃႈမဝ်းၵမ်လိူဝ်ႁႅင်း၊ ပိူၼ်ႈတၵ်ႉလွင်ႈယႃႈမဝ်းၵမ် ဢွၵ်ႇတီႈမိူင်းႁဝ်းတိၵ်းတိၵ်း။ မိူဝ်ႈၽူႈယႂ်ႇ ၵူၼ်းလူင်ႁဝ်း ၵႂႃႇမိူင်းၶႄႇ ၵေႃႈ ၶႄႇၶဝ်တၵ်ႉ၊ ၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ ၵႂႃႇဢမႄႊရိၵၼ်ႊၵေႃႈပိူၼ်ႈတၵ်ႉ၊ ၵႂႃႇမိူင်းထႆးၵေႃႈ ပိူၼ်ႈၵေႃႈဢုပ်ႇလွင်ႈယႃႈမဝ်းၵမ်လၢႆလၢႆ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းမၢႆ 2 ၼႆႉ ဝႆႉၼၵ်းလွင်ႈ ယႃႈမဝ်းၵမ်သေ ႁူမ်ႈၵၼ်ၶတ်းၸႂ် ၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉၵႂႃႇ။ ၼႂ်းၼႃႈ လိၼ်ၸုမ်းၵိုတ်းသိုၵ်းၼႆႉ ႁႂ်ႈယႃႈမဝ်းၵမ် မူတ်းႁၢႆၼႂ်းပီ 2015 ၊ တင်ႈတႄႇပီ 2015 ၵႂႃႇ ယႃႇႁႂ်ႈမီးယႃႈမဝ်းၵမ်။ ပေႃးႁဝ်းဢမ်ႇၸွႆႈၵၼ်ၽဵဝ်ႈ မူၺ်ႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ႁိူၼ်းႁဝ်းတေလု၊ ပေႃးလုၵေႃႈပႃးၵၼ်လု တင်းမူတ်း။

ပၢင်ႁူပ်ႉဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈယႃႈမဝ်းၵမ်ၼႆႉ ပဵၼ်မႃးဝၢႆးသေဝၼ်းထိ 05/10/12 ၸွမ်သိုၵ်းၵူဝ်ႇၵူဝ်ႇ ၽွင်းလူင်ၾၢႆႇ ၼႂ်းမိူင်း လႄႈႁူဝ်ပဝ်ႈၾၢႆႇၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉယႃႈမဝ်းၵမ် (CCDAC) ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇလိူၼ်ႈၶၢႆႉ ၽႅၼ်ၵၢၼ်လူင်ၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉ ယႃႈမဝ်းၵမ် 15 ပီ (1999-2014) ၵႂႃႇတၢင်းၼႃႈထႅင်ႈ 5 ပီ၊ တေႃႇထိုင် 2018-19 ။ ပၢင်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼႆႉ ၸိူဝ်းၶဝ်ႈႁူမ်ႈထွမ်ႇငိၼ်းမီးၸုမ်း ၾၢႆႇၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉယႃႈမဝ်းၵမ်လႄႈ ရႃၸဝတ်ႈ UNODC, DEA ၊ ၸုမ်းထႆး ONCB ၊ ဢွတ်ႊသတြေႊလီႊယိူဝ်ႊ (AFP-Australian Federal Police) ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၵူၼ်းၸမ်ၸႂ်ၾၢႆႇၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ဝႃႉၵေႃႉၼိုင်ႈ လၢတ်ႈၼႄဝႃႈ- ပေႃးထိုင်မႃးဝၼ်းၸၼ်ထိ 29/10/12 ယူႇတီႈ ၸုမ်းဢွၼ်ႁူဝ် ပႃႇတီႇမိူင်းဝႃႉၽွမ်ႉႁူမ်ႈ/တပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းဝႃႉၽွမ်ႉႁူမ်ႈ (UWSP/UWSA) တေဢွၵ်ႇလိၵ်ႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈလႆႈႁူပ်ႉ ထူပ်းဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်တင်း ၸွမ်သိုၵ်းလူင်မိၼ်း ဢွင်ႇလၢႆႇ၊ မိူဝ်ႈဝၼ်းထိ 06/10/12 ၼၼ်ႉယူႇ- ဝႃႈၼႆ။

ၸုမ်းဝႃႉၼႆႉ မီးပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်း (UWSP) ယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပႆႇလႆႈၵႂႃႇလူင်းမၢႆၾၢင်၊ (Register) ပဵၼ်တၢင်း ၵၢၼ်။ ၸုမ်းဝႃႉ ပၢင်သၢင်း တင်းၸုမ်းမိူင်းလႃးၼႆႉ ၵိုတ်းယိုဝ်းမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈပီ 1989 ၊ ထိုင်မႃး 2009 ဢမ်ႇႁပ်ႉ တပ်ႉပႂ်ႉလႅၼ်လိၼ် (BGF) ၸွမ်းၼင်ႇၽႅၼ်ၵၢၼ်ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈသေ လွင်ႈငမ်းယဵၼ်/ၵိုတ်းယိုဝ်း လုလႅဝ်ၵႂႃႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ 2 ၸုမ်းၼႆႉ လွင်ႈငမ်းယဵၼ် လုလႅဝ်ၵႂႃႇၵေႃႈ ဢမ်ႇထိုင်တီႈလႆႈတိုၵ်းယိုဝ်းၵၼ် မိူၼ်တၢင်ႇၸုမ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇၸုမ်းၶၢင်ၸုမ်းတႆး၊ လႆႈၶဵင်ႈၶႅင်ၵၢၼ် သိုၵ်း တေႃႇၵၼ်ၵူၺ်း။ ထိုင်မႃး 18/08/2011 ၸွမ်ၸိုင်ႈ တဵင်းၸဵင်ႇ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇယိုၼ်ႈမိုဝ်းဢုပ်ႇ ဢူဝ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ် တင်းၸုမ်း ယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉ 2 ၸုမ်းၼႆႉ လႆႈႁူပ်ႉဢုပ်ႇ ဢွၼ်တၢင်းၵူႈမူႇၸုမ်း တီႈၵဵင်းတုင်။

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၼႆႉ ၵူၼ်းပၵ်းတႃလႅၼ်လိၼ်ထႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ လၢတ်ႈၼႄတၢင်းႁၼ်ထိုင်တူဝ်ၵဝ်ႇဝႃႈ- လွင်ႈၼႆႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်း ဢဝ်ၵၢၼ်သိုၵ်းသေ လွၵ်ႇငိုတ်ႈတေႃႇဝႃႉ။ ပေႃးတူၺ်းတီႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈႁၢင်ႈ သိုၵ်းတိုၵ်းယိုဝ်းသိုၵ်းၶၢင်ၼႆႉ ၼႂ်းမိူင်းၵေႃႈပိူၼ်ႈ ဢမ်ႇႁၼ်လီ၊ ၼွၵ်ႈမိူင်းၵေႃႈပိူၼ်ႈဢမ်ႇႁၼ်လီ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးမၢၼ်ႈ ယိုဝ်းဝႃႉတႄႉ ၼႂ်းမိူင်းတႄႉဢမ်ႇၸၢင်ႈဝႃႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼွၵ်ႈမိူင်းတႄႉပိူၼ်ႈ ၸၢင်ႈႁၼ်လီ- ဝႃႈၼႆ။

ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၸုမ်းဝႃႉတင်းၸုမ်းမိူင်းလႃး ယင်းလၢတ်ႈဝႃႈ- မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇၼႆႉ တၢင်းၼွၵ်ႈမိူင်းပိူင်ႈ ႁၢင်ႈ ယွင်ႈမၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁဝ်းတႄႉဝႃႈမၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းႁူဝ်ၶႅင်ၵူၺ်း။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈမၼ်းပဵၼ် ၽူႈၵွၼ်း တိူင်းသိုၵ်း သၢမ်ၸဵင်ႇ (ၵဵင်းတုင်)ၵေႃႈ  တင်းႁဝ်းဢမ်ႇၶႂ်ႈလီၵၼ်သေပွၵ်ႈ- ဝႃႈၼႆ။