ၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ တင်းၸွမ်ၽွင်းလူင်မိူင်းတႆးပိုၼ် ၽၢဝ်ႇဝႃႈ တေမီးၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၼ်း ၶူင်းၵၢၼ်ၾၢႆတႃႈ သၢင်း၊ ပိူဝ်ႈတႃႇႁႂ်ႈၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းလႆႈၾႆးၾႃႉ။ ၾၢႆႇပၵ်း တႃမႄႈၼမ်ႉ မႆႈၸႂ်လွင်ႈ လုသုမ်းၸွမ်းၶူင်းၵၢၼ်။

ဢိင်ၼိူဝ်ၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ တေသိုပ်ႇႁဵတ်းၶိုၼ်းၶူင်းၵၢၼ်ၾၢႆတႃႈသၢင်း ၼိူဝ်မႄႈၼမ်ႉ ၶူင်း၊ ပိူဝ်ႈတႃႇႁဵတ်း ဢွၵ်ႇၾႆးၾႃႉႁႅင်းၼမ်ႉသေ ႁူဝ်ၼႃႈၸုမ်းၶိူဝ်းၶၢႆႇမႄႈၼမ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႈ (Burma Rivers Network-BRN) ၸၢႆးၸၢႆးလၢတ်ႈ ဝႃႈ- လွင်ႈၼႆႉ ၶွမ်ႊပၼီႊသၢမ်ၽႃ/ၶႄႇ (Three Gorges group Corporation) လူင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈယဝ်ႉမူတ်း ယဝ်ႉ၊ ၾၢႆတႃႈသၢင်းၼႆႉ တေပဵၼ်ၾၢႆ ဢၼ်ယႂ်ႇသုတ်း ၼႂ်းဢေႊသျိူဝ်ႊၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၶူင်းၵၢၼ်ၼႆႉ ပိုၼ်ႉတီႈၾၢႆႇ ၼိူဝ်ၾၢႆ မိူၼ်ၼင်ႇဝၢၼ်ႈၵူၼ်း၊ ထိူၼ်ႇၶိူဝ်းပႃႇမႆႉ၊ တူဝ်သတ်းၸဵမ်ၸိူဝ်းယူႇၼႂ်းၼမ်ႉ/ၼိူဝ်ၵုင်း၊ ႁႆႈ/သူၼ်/ၼႃး ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ တေၵွႆ လုႁၢႆယႂ်ႇလူင်- ဝႃႈၼႆ။

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈတေသိုပ်ႇႁဵတ်းၶူင်းၵၢၼ်ၾၢႆတႃႈသၢင်းၼႆႉ ၽွင်းႁူဝ်လိူၼ်သႅပ်ႊထႅမ်ႊၿိူဝ်ႊ (2012)ၼႆႉ ၸွမ်ၽွင်းလူင်မိူင်း တႆး ၸဝ်ႈဢွင်ႇမျၢတ်ႈ ၵေႃႈလၢတ်ႈဝႃႈ- တေႁဵတ်းၾၢႆတႃႈသၢင်း ဢွၼ်တၢင်းၾၢႆ မိတ်ႉၸူင်ႇ (မိူင်းၶၢင်)- ၼႆယူႇ။

ၶူင်းၵၢၼ်ၾၢႆတႃႇသၢင်းၼႆႉ ၶွမ်ႊပၼီႊထႆး/ၵူၼ်းမိူင်း MDX ၵႂႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵူတ်ႇထတ်းၼမ်ႉလိၼ် ႁိၼ်ၽႃ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1997 ၊ လၢမ်းဝႃႈငိုၼ်းလူင်းတိုၼ်းတေသဵင်ႈမွၵ်ႈ 6,000  လၢၼ်ႉၻေႃႊလိူဝ်ႊမႄႊ ရိၵႃႊ၊ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈႁႅင်းၾႆးၾႃႉ 7,110 မႅၵ်ႊၵဝတ်ႊ၊    ၵူၺ်းၵႃႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းငိုၼ်းဢမ်ႇပဵင်းပေႃး လႄႈပႆႇပဵၼ် ၵေႃႇသၢင်ႈ။ ဝၢႆးမႃး ၶွမ်ႊပၼီႊထႆးဢီႊၵႅတ်ႊ EGAT တင်းၶွမ်ႊပၼီႊသၢမ်ၽႃ/ၶႄႇ (Three Gorges group Corporation) ဝႃႈတေသိုပ်ႇႁဵတ်းၵႂႃႇ။ ပိူဝ်ႈတႃႇၵေႃႇသၢင်ႈၾၢႆ တႃႈသၢင်းၼႆႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ (ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ)၊ ၶွမ်ႊပၼီႊဢီႊၵႅတ်ႊ တင်းၶွမ်ႊပၼီႊၸုမ်းသၢမ်ၽႃလႆႈလူင်းလၢႆး မိုဝ်းၵၼ် မိူဝ်ႈဝၼ်းထိ 11/11/2010 ပူၼ်ႉမႃး။

ၸုမ်းၶိူဝ်းၶၢႆႇမႄႈၼမ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႈ (BRN)ၼႆႉ ပၵ်းတႃလူလွမ်မႄႈၼမ်ႉ လႄႈၶူင်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈၾၢႆ တင်းမိူင်း ပတ်းပိုၼ်ႉ 25 တီႈ။ မီးလုၵ်ႈၸုမ်းၸဵမ်တႆး၊ လႃးႁူႇ၊ ယၢင်ႇၽိူၵ်ႇ၊ ယၢင်းလႅင်၊ တဢၢင်း (ပလွင်ႈ)၊ ရၶႅင်ႇ၊ ၶၢင်၊ ၵယၢၼ်း(ပတွင်ႇ)လႄႈ တၢင်ႇမူႇတၢင်ႇၸုမ်းထႅင်ႈ။

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၾႆးၾႃႉၼႆႉ ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈပၢင်ၵုမ်သၽႃးၸႄႈမိူင်း (ပွၵ်ႈၵမ်း 4) ဢၼ်ၸတ်းတီႈ တူၼ်ႈတီး ဝၼ်းထိ 26/09/12 ၼၼ်ႉ ယူႇတီႈၽွင်းတႅၼ်းသိူဝ်ၽိူၵ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ လႆႈတၢင်ႇလၢတ်ႈ ၼႂ်းသၽႃးဝႃႈ- ၾႆးၾႃႉၼႆႉ ဢွၵ်ႇၼႂ်းမိူင်းတႆး တင်းၼမ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်းႁဝ်းၼႆႉ ၵၢင်ၶမ်ႈၵၢင်ၶိုၼ်းမႃး ယင်းတိုၵ်ႉ လပ်းသိင်ႇၽိုတ်းယူႇ၊ ပေႃးပဵၼ် ၼေႇပျီႇတေႃႇသမ်ႉ ယၢမ်းၵၢင်ၶမ်ႈ ၵၢင်ၶိုၼ်းမႃး ၶဵမ်တူၵ်းမၢၵ်ႈၼိုင်ႈ ၵေႃႈယင်း ႁၼ်။ ၵွပ်ႈၼႆ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၽႄၾႆးၾႃႉပၼ်ၼႂ်း ၸိုင်ႈတႆးပွတ်း ဢွၵ်ႇၶူင်း- ဝႃႈၼႆ။

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၼႆႉ ယူႇတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸႄႈမိူင်းတႆး တွပ်ႇဝႃႈ-  မိူဝ်ႈလဵဝ် ယင်းတိုၵ်ႉၶိုင်ပွင်ႁဵတ်း ၾႆးၾႃႉ တီႈတႃႈသၢင်း တင်း တီႈမိူင်းပဵင်း၊ ပေႃးယဝ်ႉၶူင်းၵၢၼ်သွင်တီႈၼႆႉယဝ်ႉ တိုၼ်းတေႁႂ်ႈလႆႈ ၾႆးၾႃႉလႅင်း ၵႂႃႇၵူႈတီႈယူႇ- ဝႃႈၼႆ။ (ပၢင်ၵုမ်သၽႃးၸႄႈမိူင်းတႆး ပွၵ်ႈၵမ်းထိ 4 ၸတ်းတင်ႈတႄႇ ဝၼ်းထိ 25-28/09/12)။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမၢႆ 2 ၻွၵ်းတိူဝ်ႇၸၢႆးမွၵ်ႇၶမ်း ၵႂႃႇယဵမ်ႈတီႈၵဵင်းတုင် ဝၼ်းထိ 16/09/12 ၸွႆႈၵူၼ်းထူပ်းၽေး ၼမ်ႉထူမ်ႈၼၼ်ႉ ၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင်ၼႂ်းတႆးၸဝ်ႈၼိုင်ႈလႆႈတုၵ်းယွၼ်းဝႃႈ- ႁႂ်ႈၵဵင်းတုင် လႆႈၾႆးၾႃႉ 24 ၸူဝ်ႈမူင်း၊ လူၺ်ႈ လၢတ်ႈၼႄလွင်ႈတၢင်းဝႃႈ- ႁဝ်းၼႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ် ၸဝ်ႈၵုပ်းတိုဝ်းတွင်- ၸဝ်ႈၵွင်ႁႆႇမူၵ်ႇ- ၸဝ်ႈမႆႉပူၵ်ႇၸၢၼ်းၽင်ႉယူႇ- ဝႃႈၼႆ။