လုင်းၸၢႆးဢၢႆႈပဝ်း ႁူဝ်ပဝ်ႈပႃႇတီႇသိူဝ်ၽိူၵ်ႇၶဝ်ႈၵူတ်ႇပၢႆး ယူႇလီ ယူတ်းယႃတၢင်းပဵၼ်သဵၼ်ႈလိူတ်ႈ ႁူဝ်ၸႂ်တိပ်ႇ၊ တီႈဝဵင်းလူင်မိူင်းၵွၵ်ႇ ၸိုင်ႈတႆး။ ဢမ်ႇလႅပ်ႈပွၵ်ႈမိူဝ်းၶိုတ်း တၼ်းပၢင်ၵုမ်သၽႃး ၸႄႈမိူင်း။

ၽွင်းတႅၼ်းသၽႃးၸႄႈမိူင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ လၢတ်ႈမိူဝ်ႈႁွတ်ႈၽႅဝ်တီႈတူၼ်ႈတီးဝႃႈ- လုင်းၸၢႆးဢၢႆႈပဝ်း၊ ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်သဵၼ်ႈ လိူတ်ႈႁူဝ်ၸႂ်တိပ်ႇ၊ ၵႂႃႇၵူတ်ႇပၢႆးယူႇလီတီႈမိူင်းထႆးၼႂ်းလိူၼ်ၼႆႉ၊ မၼ်းၸဝ်ႈ လၢတ်ႈဝႃႈ တေဢၢၼ်းပွၵ်ႈမႃးၶိုတ်းပၢင်ၵုမ်လူင် သၽႃးၸႄႈမိူင်း။ မိူဝ်ႈတေၵႂႃႇၼၼ်ႉ  ထၢင်ႇဝႃႈ တေၶဝ်ႈၵူတ်ႇထတ်း ပၢႆးယူႇလီထမ်းမၻႃးသေပွၵ်ႈၶိုၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽိူဝ်ႇၵူတ်ႇယဝ်ႉ မေႃယႃတီႈ ၼႂ်းမိူင်းထႆးၶဝ်ႁၼ်ဝႃႈၸၢႆးဢၢႆႈပဝ်း မီးၶႆမၼ်းဢိုတ်းသဵၼ်ႈလိူတ်ႈဢၼ်လေႃႇလဵင်ႉ လႆၶဝ်ႈ/ဢွၵ်ႇႁူဝ် ၸႂ် 9 တီႈ၊ ထုၵ်ႇလႆႈၽႃႇတတ်း ပိူဝ်ႈတႃႇ ယူတ်းယႃသဵၼ်ႈလိူတ်ႈ။ ၵွပ်ႈၼႆ ပၢင်ၵုမ်သၽႃးၸႄႈမိူင်း ဢၼ်တႄႇဝၼ်းထိ 25/09/12 ၼႆႉ လႅပ်ႈဢမ်ႇမႃးၶိုတ်းလႆႈယဝ်ႉ- ဝႃႈၼႆ။

တၢင်းပဵၼ်သဵၼ်ႈလိူတ်ႈႁူဝ်ၸႂ်တိပ်ႇ (atherosclerosis) ၼႆႉ ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉမီးၶႆမၼ်းၵေႃႇတူဝ်/ ၸပ်းၼႂ်းသဵၼ်ႈလိူတ်ႈ ၼမ်မႃးတိၵ်းတိၵ်းသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈသဵၼ်ႈလိူတ်ႈတၼ်မႃး၊ လိူတ်ႈဢမ်ႇၸၢင်ႈ ၶဝ်ႈ/ဢွၵ်ႇလေႃႇလဵင်ႉ ႁူဝ်ၸႂ်လႆႈလီ။

ၸၢႆးဢၢႆႈပဝ်း ၵိူတ်ႇပီ 1946 တီႈၼမ်ႉၶမ်း၊ ယၢမ်းလဵဝ် မီးၼႃႈႁေႃတေႃႁိူၼ်းယူႇတႃႈၵုင်ႈ။ ယၢမ်ႈႁဵတ်း ၶူးသွၼ် တီႈႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉသုင် ဢင်းၵိတ်ႉ သဵၼ်ႉဢေႃႊၵသ်ႉတ်ထိၼ်ႊ လႄႈ ထီႊထီႊသီႊ (St.Augustine and TTC high school) ။ ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းၼႂ်းငဝ်ႈငုၼ်းၻီႊမွၵ်းၶရေႊသီႊၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး (ႁိုဝ်) ပႃႇတီႇႁူဝ်သိူဝ် (SNLD) တင်ႈတႄႇပီ 1989-1996 ၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၵႃႉၵိူဝ်။ ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယၢမ်ႈၶိုၼ်ႈ ပၢင်ၵုမ်လူင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (NC) ဢၼ်ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈပိူင်ငဝ်ႈ ပိုင်းမိူင်း 2008 ။

ဢိင်ၼိူဝ်ပႃႇတီႇႁူဝ်သိူဝ် (SNLD) ၺႃးပူတ်းထွၼ်ပႅတ်ႈ ၽွင်းႁူဝ်ပဝ်ႈၸဝ်ႈၶုၼ်ထုၼ်းဢူး ပႆႇပူၼ်ႉ ဢွၵ်ႇၶွၵ်ႈသေ ၸၢႆးဢၢႆႈ ပဝ်းဢွၼ်ႁူဝ်ၸတ်းတင်ႈ ပႃႇတီႇၻီႊမွၵ်းၶရႅတ်ႊတိၵ်ႊၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး (ႁိုဝ်) ပႃႇတီႇသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ (SNDP) ၶဝ်ႈၶေႉပေႉၵၢၼ် လိူၵ်ႈတင်ႈ 2010 လႆႈတီႈၼင်ႈၼႂ်းသၽႃးၸိုင်ႈတႆး သၽႃးၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း 2 တီႈၼင်ႈ၊ သၽႃးၵူၼ်းမိူင်း 17 တီႈၼင်ႈ၊ သၽႃး ၸႄႈမိူင်း 31 တီႈၼင်ႈ (ႁူမ်ႈ 50 တီႈၼင်ႈ)။ မိူင်းၶၢင် သၽႃးၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း 1 ၊ သၽႃးၵူၼ်းမိူင်း 1 ၊ သၽႃးၸႄႈမိူင်း 4 (ႁူမ်ႈ 6)။ မိူင်းမၢၼ်ႈ တိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ(မၼ်းတေလး) သၽႃးၸႄႈမိူင်း (ပိုၼ်ႉတီႈတိူင်းယႂ်ႇ) 1 (ႁူမ်ႈ 1 ) တင်းမူတ်းလႆႈ 57 တီႈၼင်ႈ။ ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ တိူင်းၸႄႈၵႅင်ႇ မိူင်းမၢၼ်ႈၵေႃႈၶဝ်ႈၶေႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇပေႉ။  ၼႂ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸႄႈမိူင်းတႆး ၸၢႆးဢၢႆႈပဝ်း လႆႈႁပ်ႉတၼ်းႁဵင်း ၽွင်းလူင်ၾၢႆႇႁူင်း ၸၢၵ်ႈႁူင်းၵၢၼ်လႄႈမေႃႇမိူင်ႁႄႈ။