ဝၼ်းတီႈ 25.09.2012 ဢၼ်တေထိုင်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်း ဢၼ်လုင်းၶုၼ်ၵျႃႇဢူး ၽူႈၵေႃႇတင်ႈၵဝ်ႉ ငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း ၸိုင်ႈတႆး (Shan Human Right Foundation- SHRF) သဵင်ႈၵမ်သုတ်းမုၼ် ၽွင်းတိုၵ်ႉႁၢပ်ႇပုၼ်ႈၽွၼ်း ယူႇတၢင်းလႅၼ်လိၼ်ထႆးပွတ်းၵဵင်းႁၢႆး ၶွပ်ႈႁွပ်ႈထိုင် 15 ပီ ၼႂ်းပီ(2012) ၼႆႉ။

ၵဝ်ႉငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၸိုင်ႈတႆး (SHRF) ၼႆႉ လုင်းၶုၼ်ၵျႃႇဢူး ဢွၼ်ႁူဝ်ၵေႃႈတင်ႈမႃးမိူဝ်ႈပီ 1990 လႄႈဢွၼ်ႁူဝ်ႁႄႉၵင်ႈ /ၸွႆႈထႅမ်ၵူၼ်းပၢႆႈၽေး ၼႂ်းမိူင်းတႆးလႄႈတီႈၼွၵ်ႈမိူင်းၸွမ်းလႅၼ်လိၼ်ထႆး တင်း မိူဝ်ႈၽွင်းပဵၼ်သိုၵ်း တိုၵ်းတေႃးၵၼ်လႄႈ မိူဝ်ႈဢမ်ႇမီးသိုၵ်းတိုၵ်းတေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉသေ လႆႈသဵင်ႈၵမ်သုတ်းမုၼ် ၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 25/09/1997 ။
ၼႂ်းၽွင်း 7 ပီၼႆႉ လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွႆႈထႅမ်ၵူၼ်းတူၵ်းၵိၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်ပၢႆႈၽေးမိူင်းတႆးလၢႆ လၢႆတီႈ ၸဵမ်ပွတ်းမႄႈႁွင်ႈ သွၼ် မိူင်းၾၢင် ၵဵင်းမႆႇ တင်း မႄႈသၢႆ မႄႈၾႃႉလူင် လႄႈ ၵဵင်းသႅၼ် ၼႂ်းၸေႈတွၼ်ႈၵဵင်းႁၢႆး (မိူင်းထႆး) ၸိူင်ႉၼင်ႇ ႁႃယွၼ်း ၶဝ်ႈသၢၼ်၊ ၼမ်ႉမၼ်းၵိၼ် တၢင်းၵိၼ်ႁႅင်ႈ လႄႈ ယႃႈယႃၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၸွႆႈထႅမ်ၽူႈတူၵ်း ၵိၼ်းၶဝ်။ တၢင်းၼွၵ်ႈမိူင်းၵေႃႈ လႆႈဢဝ်လွင်ႈ ဢၼ်ၸဝ်ႈဢမ်းၼၢၸ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ႁၢႆႉမႂ်ႈၶဝ် မႃးၶိၼ်ၸႂ် တဵၵ်းတဵင်ပႄႉၵိၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆး တၢင်ႇလဝ်ႈယိုၼ်ႈ ၼႄလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူႈမိူင်းမိူင်းၵွႆးပႆႇပေႃး တၢမ်တူဝ်လုင်းၶုၼ် ယင်းလႆႈၵႂႃႇတၢင်ႇ ယိုၼ်ႈထိုင် ၼႂ်းပၢင်ၵုမ်သုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း တၢင်းမိူင်းယူႊရွပ်ႉလၢႆလၢႆမိူင်းၵမ်ႈတူဝ်ထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။

လုင်းၶုၼ်ၵျႃႇဢူး ပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈလုင်းၶုၼ်ၵျႃႇၼု (ၸဝ်ႈသႅင်သိုၵ်း ႁူဝ်ႈပဝ်ႈပႃႇတီႇမႂ်ႇသုင်ၸိုင်ႈတႆး SSPP ႁူဝ်ပဝ်ႈ ႁူမ်ႈတုမ်ၻီႊ မွၵ်ႉၶရေႊသီႊၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး SDU လႄႈႁူဝ်ပဝ်ႈၶွမ်ႊမိတ်ႉတီႊၶဵၼ်ႇ တႅမ်ႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းၸိုင်ႈတႆး SSCDC လႄႈပဵၼ်လုၵ်ႈ ၸၢႆးလုင်းၶုၼ်ၵျႃႇပု ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းတႆး ဢၼ်ႁူမ်ႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၼႂ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင် တင်း ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်ၸဝ်ႈမိူဝ်ႈပီ 1947 လႄႈ ပဵၼ်ၽွင်းလူင်ၾၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႂ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸႄႈမိူင်းတႆး (မိူဝ်ႈပၢၼ် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ)။ လုင်းၶုၼ်ၵျႃႇ ဢူး ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ပီ 1923 သေ ဝၢႆးသေယဝ်ႉၸၼ်ႉၸွမ်ယဝ်ႉ လႆႈတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်မိူင်း လႄႈၵၢၼ်လိၵ်ႈလၢႆးၾိင်ႈငႄႈၼႂ်း ဝဵင်းလူင်တူၼ်ႈတီး (တွင်ႇၵျီး)၊ ႁူမ်ႈၵၼ်တင်းၸၢႆးၵၢၼ်းယွတ်ႈ (ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင် ၵၢၼ်းယွတ်ႈ) တင်းလုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ် တူၼ်ႈတီး ၵေႃႇတင်ႈမုၵ်ႉၸုမ်းလပ်ႉ (မုၵ်ႉၸုမ်းပူတ်းဢႅၵ်ႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၸိုင်ႈတႆး-TNSO) သေ တူင်ႉၼိုင်သူၼ်းတုမ်ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉ ၸၢတ်ႈမႃး တင်း ၸၢႆးၵၢၼ်းယွတ်ႈလႄႈလုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ် ၶဝ်ပေႃးၶဝ်ႈထိူၼ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၼႂ်း ၸုမ်း TRC/TRA မိူဝ်ႈ 1984။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ လုင်းၶုၼ်ၵျႃႇဢူးၵေႃႈ ဢွၵ်ႇမႃးတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်ၸွႆႈလိူဝ် တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၸွမ်းလႅၼ်လိၼ်တႆး-ထႆး မိူဝ်ႈပီ 1990 ။ ယၢမ်ႈၼႄၵၢင်ၸႂ် ဢမ်ႇၵိၼ်ၶဝ်ႈသေၶတ်း တႃႉတေႃႇပလိၵ်ႈထႆး မိူဝ်ႈၽွင်းပလိၵ်ႊထႆးၸႄႈဝဵင်းမႄႈသၢႆ (ၵဵင်းႁၢႆး) တေလိုပ်ႈလမ်း ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ လွင်ႉၽၸဝ်ႈ ႁႂ်ႈၶၢႆႉဢွၵ်ႇပိုၼ်ႉတီႈဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈလွင်ႉၽၸဝ်ႈ ၶဝ် လႆႈပူၼ်ႉလွတ်ႈ ၵၢၼ်တဵၵ်းတဵင်မႃး။

ဝၢႆးလုင်းၶုၼ်ၵျႃႇဢူး သဵင်ႈၵမ်ၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶမ်းႁၢၼ်ၾႃႉ လႆႈသိုပ်ႇပုတ်ႈႁဵတ်းၼႃႈၵၢၼ် ၵဝ်ႉငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း ၸိုင်ႈတႆး SHRF မႃးတေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ (2012) ၼႆႉ။ ပဵၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လုင်းၶုၼ်ၵျႃႇဢူး လႆႈသဵင်ႈၵမ် သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇလႆႈ 15 ပီယဝ်ႉၵေႃႈ ၵုၼ်းမုၼ်လီၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၸိုင်ႈတႆး ဢၼ်လုင်းၶုၼ်လႆႈဢွၼ်ႁူဝ်ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃးၼိုင်ႈပွတ်းၼိုင်ႈတွၼ်ႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းႁဝ်းၵူၼ်း ႁုၼ်ႈလင် ယွမ်းႁပ်ႉလႄႈယုၵ်ႉယွင်ႈၵုၼ်းမုၼ် ၼိူဝ်ၽွၼ်းၵၢၼ် လုင်းၶုၼ်ႁဝ်းသေ တေသိုပ်ႇႁွမ်း မိုဝ်းၵၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈၵႂႃႇယူႇၼႆ ပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈၵတိၼင်ႇၼႆ ဢိၵ်ႇတင်း ယွၼ်းႁႂ်ႈ ဝိၼ်ႇၺၢၼ်ႇၶႂၼ် ငဝ်း ၸဝ်ႈလုင်းၶုၼ်ႁဝ်း ႁပ်ႉႁူႉၸူမ်းၸွမ်းသေၵမ်း ……………