ၵူၼ်းပွတ်းမိူင်းယေႃ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ၊ ၸပ်းတၢင်း ပဵၼ်တွင်ႉသေတၢႆၼပ်ႉႁူဝ်သိပ်း၊ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၶႂ်ႈၸမ်ႁိမ်း 30 ၵေႃႉ၊ လိုၼ်းသုတ်းလႆႈႁူႉဝႃႈယွၼ်ႉၵိၼ်ၺႃးငူၼ်ႉသၢၼ် ၼႂ်းၼမ်ႉ။

တင်ႈတႄႇၼႂ်းၵၢင်လိူၼ်ၵျုၼ်ႊ (2012)မႃး ၶၢဝ်းတၢင်းမွၵ်ႈ 3 ဝူင်ႈၼႆႉ ၵူၼ်းမိူင်းယေႃၸိူဝ်းယူႇၸၼ်ႉႁွပ်ႈ ၼွၵ်ႈသုတ်း ၸွမ်းႁၢဝ်းသၼ်လွႆ၊ ၸပ်းတၢင်းပဵၼ်တွင်ႉႁႄႈသေ လူင်းမႃးယူတ်းယႃ တီႈႁူင်းယႃမိူင်း ယေႃသေ လုတၢႆၵႂႃႇၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ဝၢႆးမႃး သိုပ်ႇမီးၵူၼ်းလူင်းမႃးတၢႆၶိူဝ်းယႂ်း၊ မၢင်ဝၼ်း 2-3 ၵေႃႉၵေႃႈမီး။ ဢွၼ်တၢင်း မေႃယႃၶဝ်ဝႃႈယွၼ်ႉတၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ လႄႈၵိၼ်ၺႃးႁဵပ်းမိူဝ်ႇ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းလုတၢႆၵႂႃႇ တေႃႇဝၼ်း ဢင်းၵၢၼ်းၼႆႉမီး 27 ၵေႃႉ၊ ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢႆး- ၼႆယဝ်ႉ။

မိူင်းယေႃၼႆႉ တင်းမူတ်းမီး 5 ပွၵ်ႉ၊ ယၢၼ်လႃႈသဵဝ်ႈ 32 လၵ်း၊ ဝၢၼ်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇႁွပ်ႈၼွၵ်ႈ ၸွမ်းသၢပ်ႇ ထုင်ႉမိူင်းယေႃ ပဵၼ်ၸၼ်ႉပဵၼ်တူင်ႇတင်းသဵင်ႈလႄႈ ၸိူဝ်းယူႇႁွပ်ႈၼွၵ်ႈသုတ်း ၸွမ်းတေးႁူတ်ႈသၼ်လွႆ တင်းသဵင်ႈႁွင်ႉဝႃႈၵူၼ်းမိူင်းယေႃ တင်းမူတ်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇ၊ မိူင်းၵႅတ်ႈ၊ ၽႃႈတင်ႈ၊ မၢၵ်ႇမိုဝ်း၊ ပၢင်ႇၼွႆႉ၊ လုၵ်းၶႆႉ၊ ႁူဝ်ၶႅၼ်ႇ၊ တွင်ၼဝ်ႈ၊ ႁူဝ်ႁူၺ်ႈ၊ လွႆတေႃး ဝၢၼ်ႈဢိူင်ႇ -ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ဝၢၼ်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇသဝ်းႁွပ်ႈၼွၵ်ႈတူင်ႇၼွၵ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇပွတ်းဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇ-မိူင်းၵႅတ်ႈၸွမ်းသၼ်လွႆၶဝ်ၼႆႉ မႄႈၼမ်ႉ/ၵေး ၼမ်ႉၶဝ် ဢမ်ႇၼမ်။ ပွတ်းတွၼ်ႈပိုၼ်ႉတီႈၼႃႈလိၼ်ၼႆႉ သမ်ႉမီးၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ လၢႆၸုမ်း တူင်ႉၼိုင်ဝႆႉ၊ မီးသိုၵ်းၶၢင် KDA ၊ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ၊ ပလိၵ်ႈမၢၼ်ႈ။ ဢၼ်ၶဝ်ႈၵႂႃႇၶႂၢၵ်ႈႁႅင်းသိုၵ်း ထႅင်ႈမီးသိုၵ်းၶၢင် KIA လႄႈသိုၵ်းတႆး SSA ။ ၶၢဝ်ႇပႆႇ ယိုၼ်ယၼ်လႆႈဝႃႈ ၸုမ်းမႅၵ်ႇၵွင်ႈၸိူဝ်းယူႇပွတ်း တွၼ်ႈၼၼ်ႉ လႅပ်ႈႁိမ်ၵၼ်သေပိူင်ပိူင်သေဝၢင်းငူၼ်ႉၼႂ်းၵေးမႄႈၼမ်ႉ- ဝႃႈၼႆ။

ဢွၼ်ၼႃႈၼႆႉ ပၢႆးယူႇလီၶဝ်ထတ်းသၢင်ဝႃႈ- ယွၼ်ႉၵိၼ်ႁဵပ်း၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၵိၼ်ၺႃးႁဵပ်းဝိူဝ်ႇ၊ ၸိူဝ်ႉမႅင်းဝႆႊ ရတ်ႊ (Virus) ၽႄႈလၢမ်းၵႂႃႇထိုင်ၼမ်ႉႁွင်ႈၼမ်ႉၵေးၸိူဝ်းၼႆႉ။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸိူဝ်ႉမႅင်းတၢင်းပဵၼ်ၽႄႈလၢမ်း မီးၵူၼ်း လုတၢႆၼမ်- ဝႃႈၼႆ။

ပွတ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းတူင်ႇႁွပ်ႈၼွၵ်ႈၸိူဝ်းထူပ်းၽေးတၢင်းပဵၼ်ၼႆႉ ႁၢၼ်ႉတေႃႇမိူဝ်ႈဝႃး ၾၢႆႇယူႇလီၶဝ်ယင်းပႆႇ ၵႂႃႇၸွႆႈပၼ်ယႃႈ ယႃသင်။ မိူဝ်ႈဝႃး မီးၸုမ်း NGO ၶဝ်ၵႂႃႇၸႅၵ်ႇၽႃႈၵၢင်ယုင်း။ ၼွၵ်ႈသေတၢႆယွၼ်ႉတၢင်း ပဵၼ်တွင်ႉႁႄႈယဝ်ႉ ယင်းမီးတၢင်း ပဵၼ်ၶႆႈဝတ်း၊ ၶႆႈလိူတ်ႈဢွၵ်ႇ၊ ၶႆႈယုင်း (ၼၢဝ်ၼူၵ်ႉ)ၸိူဝ်းၼႆႉထႅင်ႈ။ ဢၼ်ၸုမ်း NGO ၶဝ်ၵႂႃႇၸွႆႈထႅမ်ပွၵ်ႈၼႆႉၵေႃႈ ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈ တၢင်းပဵၼ် 2-3 လွင်ႈၼႆႉၵူၺ်း- လႆႈႁူႉၼင်ႇၼႆ။

ၵူၼ်းၸိူဝ်းၸပ်းတၢင်းပဵၼ်တွင်ႉ ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းယႃၼၼ်ႉ ပေႃးၵႂႃႇၶဝ်ႈႁူင်းယႃ 2-3 ဝၼ်းဢမ်ႇႁၢႆၵေႃႈ ၸႂ်ႉဢွၵ်ႇမိူဝ်း၊ ၵွပ်ႈတီႈ ႁူင်းယႃ ဢမ်ႇမီးယႃႈယႃယူတ်းယႃမၼ်း၊ ၵူႇၼွၼ်းဢမ်ႇပေႃးၼမ်။

တီႈမိူင်းယေႃၼႆႉ ၼႂ်းမိူင်းယေႃမီးႁၢၼ်ႉၶၢႆယႃႈယႃ 3-4 တီႈ၊ မီးယႃႈယႃၵူႈပိူင်ပိူင်၊ ၵမ်ႈၼမ်ၼႂ်းႁူင်းယႃ သမ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးမီးယႃႈ ယႃ။ ပေႃးမီးၵူၼ်းၵႂႃႇၶဝ်ႈႁူင်းယႃ၊ ပေႃးဝႃႈတေသမ်းၶဵမ်ၸိုင် လႆႈလႅၼ်ႈလူင်း ၵႂႃႇသိုဝ်ႉဢဝ်ၼႂ်းႁၢၼ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶွင်ႁၢၼ်ႉယႃႈယႃ ၶဝ်သမ်ႉ ၵႂႃႇသိုပ်ႇဢဝ်တီႈလႃႈသဵဝ်ႈမႃး၊ ၸဝ်ႈၶွင်ႁၢၼ်ႉၶဝ် ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶႄႇ၊ ယႃႈယႃၸိူဝ်းသိုဝ်ႉမႃးၵေႃႈ ပဵၼ်ယႃႈယႃလုၵ်ႉ မိူင်းၶႄႇမႃး၊ ၸွမ်းတဝ်ႈမၼ်းမီးလိၵ်ႈၶႄႇ လၢႆလၢႆ၊ (ဢမ်ႇမီးလိၵ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ) မေႃယႃၶဝ်ၵမ်ႈၼမ် လႆႈႁဵတ်းမေႃယႃတွင်း တဝ်ႈ၊ ပေႃးသင်ႇသိုဝ်ႉ ယႃႈယႃ လႆႈဢဝ်တဝ်ႈမၼ်းၵႂႃႇၼႄၸဝ်ႈၶွင်ႁၢၼ်ႉ- ဝႃႈၼႆ။

မိူဝ်ႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၵူၼ်းတၢႆၼမ်ၼႅၼ်ႇလႄႈ ဢွင်ႈတီႈဢၼ်ၵူၼ်းယၢမ်ႈၶွၼ်ႈတုမ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ပႆႇပၼ် ၵူၼ်းၶွၼ်ႈတုမ် ၵၼ်။ တီႈဝတ်ႉ/ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇပၼ်ၵႂႃႇႁဵတ်းတၢင်းလူႇတၢင်းတၢၼ်း၊ ၵူၼ်းတၢႆ ၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈႁႅၼ်းလူႇ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ပေႃးၵူၼ်းၵႂႃႇၶွၼ်ႈၵၼ် ဢွင်ႈတီႈႁႅၼ်းလူႇတၢၼ်း တေမီးၵၢၼ်ႁုင်မိုဝ်ႉ၊ မႅင်းမူၼ်းတေတွမ်၊ ပေႃးၵိၼ်တေပဵၼ်တွင်ႉႁႄႈ ထႅင်ႈ။ ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ ႁၢၼ်ႉတၢင်းၶၢႆၵေႃႈဢမ်ႇပၼ် ပိုတ်ႇ၊ ၵၢတ်ႇၵေႃႈဢမ်ႇပၼ်ပိုတ်ႇမႃးလႆႈ 2 ဝူင်ႈယဝ်ႉ- လႆႈႁူႉၼင်ႇၼႆ။