ဢိင်ၼိူဝ် ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈမၢၼ်ႈတီႉလႆႈ ယႃႈမဝ်းၵမ်သေ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၵမ်ႈၽွင်ႈ/မၢင်ဢၼ် ဢၼ်ၽူႈၼမ်းဝႃႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင် ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းတူၼ် ထုၵ်ႇပိတ်းဢိုတ်း။

ႁူင်းၵၢၼ်ၽူႈၼမ်းၸုမ်းဝႃႉၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢၼ်ထုၵ်ႇပိတ်းဢိုတ်း

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၼႆႉ ၵူၼ်းမိူင်းတူၼ် ဢၼ်ႁွတ်ႈတီႈႁူၺ်ႈဢေႃႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ- ပူၼ်ႉမႃးလၢႆလိူၼ်ၼၼ်ႉ ပလိၵ်ႈမၢၼ်ႈ၊ ၾၢႆႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ တင်းပလိၵ်ႈၾၢႆႇၽဵဝ်ႈယႃႈမဝ်းၵမ်ၶဝ် တီႉလႆႈယႃႈၾိၼ်ႇလမ် ယႃႈၶၢဝ် တင်းယႃႈမႃႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတၢင်းလွႆသၢမ်သုမ်လူင်းမႃး။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵၼ်တင်းၽူႈၼမ်းဝႃႉ ဝႃႈၼႆလႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶွင် ၽူႈၼမ်းဝႃႉပွတ်းၸၢၼ်း ၼႃႈလိၼ်သိုၵ်း 171 ဝိူၺ်ႉသႅဝ်ႇယိၼ် ထုၵ်ႇပိတ်းဢိုတ်း ဝႆႉ။ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမိူင်းတူၼ် ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းပုင်ႇပႃႇၶႅမ်ၼႆႉၵူၺ်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၸုမ်းဝႃႉ ဝိူၺ်ႉသႅဝ်ႇယိၼ် ဢၼ်ထုၵ်ႇပိတ်းဢိုတ်းၵႂႃႇၼႆႉ မီးမိူၼ်ၼင်ႇသူၼ်ယၢင်တင် (Rubber) ၊ ႁူင်းႁဵတ်းမၢၵ်ႇဢုတ်ႇ၊ ပမ်ႊၼမ်ႉမၼ်း ဢိၵ်ႇၵၢၼ်ငၢၼ်းလၢႆၸိူဝ်ႉလၢႆပိူင်၊ ပႃးၸဵမ်တႅပ်းမႆႉ တေႃႇတၢင်ႇမႆႉ၊ ၵၢၼ်တေႃႉလူတ်ႉၵႃးၶဝ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ- ဝႃႈၼႆ။

ဝိူၺ်ႉသႅဝ်ႇယိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးဝိူၺ်ႉသႅဝ်ႇၵင်း (ဢၼ်ထႆးပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉၵႃႈႁူဝ် 2 လၢၼ်ႉဝၢတ်ႇ)။ ဝိူၺ်ႉသႅဝ်ႇၵင်း ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၸၼ်ႉၽူႈၼမ်းဝႃႉ၊ ၵမ်ႈၼမ်ယူႇသဝ်းဝႆႉပွတ်းပၢင်သၢင်း။

ၾၢႆႇပၵ်းတႃယႃႈမဝ်းၵမ်ၸိုင်ႈတႆး ၵေႃႈပိုတ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ- ဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈၶဝ် ဢႅဝ်ႇႁႃတီႉၺွပ်း ယႃႈမဝ်းၵမ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းၼႄၾၢင်ႁၢင်ႈမၼ်းၵူၺ်း၊ ဢမ်ႇတီႉငဝ်ႈမၼ်းတႄႉတႄႉ၊ တီႉတီႈပၢႆမၼ်းၵူၺ်းလႄႈ မၼ်းဢမ်ႇထိုင်တီႈထိုင်လႅၼ်လႆႈသေပွၵ်ႈ။ တီႉၺွပ်းၸိူင်ႉၼႆယူႇၵေႃႈ ယႃႈမဝ်းၵမ်တိုၼ်းတေသိုပ်ႇမီးယူႇ တိၵ်းတိၵ်း။ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈၵႂႃႇတီႉတီႈပူႇၼႃးၵူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇတီႉၽူႈၼမ်းပူႇၼႃးၵူဝ်။
ၸိူင်ႉၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ တီႉၺွပ်းယႃႈၵမ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶူဝ်းၸုမ်းဝႃႉၼႆသေတႃႉ ဢမ်ႇတီႉၺွပ်းလႆႈၽူႈၼမ်းဝႃႉ၊ ၵႂႃႇတီႉဢဝ်ယႃႈပွတ်းတႂ်ႈသေ ႁႅတ်ႉပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵူၺ်း။ ၼႂ်းလိူၼ်ၼႆႉ ၸွမ်ၸိုင်ႈဢူဝ်ႊၿႃႊမႃႊ မိူင်းဢမႄႊရိၵႃႊ တေမႃးမိူင်းမၢၼ်ႈလႄႈ ႁဵတ်းၼႄၾၢင်ႁၢင်ႈမၼ်းၵူၺ်း- ၾၢႆႇပၵ်းတႃယႃႈမဝ်းၵမ်ၸိုင်ႈတႆး သိုပ်ႇလၢတ်ႈ။

ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈပတ်းပိုၼ်ႉၼႆႉ ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးၵူၺ်း ယႃႈမဝ်းၵမ်ဢွၵ်ႇ 96% ။ ၸုမ်းၾၢႆႇၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉ ယႃႈမဝ်းၵမ်ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ (UNODC) ယၢမ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉဝႃႈ- ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မိူင်းဢပ်ႊၾၵၼ်ႊ ၼိတ်ႊသတၼ်ႊ ဢွၵ်ႇယႃႈမဝ်းၵမ်ၼမ်တီႈ 1 ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈၼမ်တီႈ 2 ။