လွင်ႈယႃႈမဝ်းၵမ်ၼႆႉ ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၼႂ်းၵေႃငဝ်ႈငုၼ်း ပႃႇတီႇသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ (SNDP) ၵေႃႉၼိုင်ႈ လၢတ်ႈဝႃႈ- ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ၵူၼ်းၼုမ်ႇ 10 ၵေႃႉ ဢၼ်တိတ်းၸပ်းယႃႈမဝ်းၵမ် ဢမ်ႇယွမ်း 7 ၵေႃႉ။ ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးႁဝ်းၶႃႈၼႆႉ ပေႃးဢဝ်တၢင်းၵႂၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတမ်းဝၢင်း/ တႅၵ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ မီး 60,155 လွၵ်းလၵ်းပၼ်ႇမူၼ်း။ ၸႄႈတွၼ်ႈမီး 13 ၊ ၸႄႈဝဵင်း 55 ၊ ဝဵင်း 74 ၊ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်း 23 ။ (ဝဵင်းပၢင်လူင် ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ၸၼ်ႉၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼပ်ႉသွၼ်ႇပဵၼ် ဝဵင်း)။

ၼႂ်းဝဵင်းမိူင်းတႆး ဢၼ်လၢတ်ႈၵႂႃႇၼႆႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး/ ဢၼ်ယၢၼ်ၵႆယႃႈမဝ်းၵမ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၶႂ်ႈမီးသေဝဵင်း။ လွင်ႈယႃႈ မဝ်းၵမ်ၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၸုမ်းပၵ်းတႃယႃႈမဝ်းၵမ်ၸိုင်ႈတႆးဝႃႈၸိုင် ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းတူဝ်ၵဝ်ႇဝႃႉ 4 ၸႄႈဝဵင်း၊ ၵိင်ႇၸႄႈဝဵင်းပၢင်ႇသၢႆး၊ ယႂႃႇငၢၼ်ႇ၊ ပင်းတရႃႉ ဢမ်ႇမီးသူၼ်ယႃႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပီပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ ၼႂ်းယႂႃႇငၢၼ်ႇ ပင်းတရႃႉၸိူဝ်းၼႆႉ  မီးသူၼ်ယႃႈမႃးယဝ်ႉ။ ၾၢႆႇၼိုင်ႈတၢင်းၼိုင်ႈ ပဵၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇမီးသူၼ်ယႃႈၾိၼ်ႇ တူၼ်ႈယႃႈၾိၼ်ႇသေတႃႉၵေႃႈ ယႃႈမႃႉလႄႈယႃႈမဝ်းၵမ် တၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇပိူင်ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းၽႄႈၵႂႃႇၼႂ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၶႂ်ႈဝႃႈႁွတ်ႈၵူႈတီႈယဝ်ႉ- ဝႃႈၼႆ။

ၸဝ်ႈပိုၼ်ၶမ်း ၵေႃႈယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ- ဢိင်ၼိူဝ်ၶၢဝ်းတၢင်းဢၼ်လႆႈ ပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်း ဢွၼ်ႁူဝ် Sub-committee သေ လႆႈမိူဝ်းဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈၼႂ်းမိူင်းတႆး ၽွင်းလိူၼ်ၵျူႊလၢႆႊ (2014)၊ လႆႈမိူဝ်းသပ်းလႅင်းၼႄ ၼႃႈၵၢၼ်တႃငၢၼ်း ၵေႃပွင်ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိုင်ႈတႆး (CSSU) ၼၼ်ႉ လႆႈမိူဝ်းႁွတ်ႈၼႂ်း 22 ၸႄႈဝဵင်း၊ လႆႈႁူပ်ႉၵူၼ်းမိူင်း 28 တီႈ၊ လႆႈႁူပ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းတႆး လၢႆမူႇလၢႆသႅၼ်း။ ၵူၼ်းမိူင်းၵမ်ႈၼမ်လၢတ်ႈၼႄဝႃႈ ယႃႈမဝ်းၵမ်လိူင်ႇၼမ်ႁႅင်းပူၼ်ႉတီႈ၊ ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၵမ်ႈၼမ် သူႇ ၵိၼ်ယႃႈမဝ်းၵမ်- ဝႃႈၼႆ။

မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 17/08/2014 ၼၼ်ႉ တီႈဝဵင်းမူႇၸႄႈ၊ ပွၵ်ႉၵၢတ်ႇ မီးၵူၼ်းၵိၼ်ယႃႈမႃႉ မဝ်းယႃႈမႃႉသေ ၵေႃႉပဵၼ် လုင်းဢဝ်မိတ်ႈၾၼ်း လၢၼ်မၼ်းပဵၼ်ပိတ်းပဵၼ်ပွတ်း၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢမ်ႇမီးတၢင်းၽိတ်းသင် ထုၵ်ႇၵူၼ်းမဝ်း ယႃႈၾၼ်းၶႃႈတၢႆ။ ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း/ မူႇၸႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းယူႇတိတ်းၸပ်းလႅၼ်လိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ ၼမ်၊ ပၼ်ႁႃၶႃႈႁႅမ်ၵၼ်တၢႆၵေႃႈမီး၊ ၵမ်ႈၼမ်ၶႃႈၵၼ်တၢႆ ယွၼ်ႉယႃႈမဝ်းၵမ်။ ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ ပၢင်တေႃႇလွင်းၵေႃႈမီး၊ ပေႃးမီးပၢင်တေႃႇလွင်းၵေႃႈ ယႃႈမဝ်းၵမ်ၵေႃႈၵိုၵ်းၵပ်းၸပ်းၸွမ်းၵၼ်မႃး၊ ၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈယႃႈမဝ်းၵမ်လိူင်ႇ။

ၽူႈၶဝ်ႈၵေႃငဝ်ႈငုၼ်း ပႃႇတီႇသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ ၵေႃႉၼိုင်ႈထတ်းသၢင်ဝႃႈ- ဢၼ်ၼႂ်းမိူင်းၸိုင်ႈတႆးႁဝ်း ယႃႈၾိၼ်ႇ ယႃႈမႃႉ လိူင်ႇၼမ် (ယႃႈၶၢဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ)၊  ၵူၼ်းၶၢႆယွႆႈၶၢႆယႅမ်းမၼ်းၵေႃႈၼမ်။ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵေႃႈ သူႇ ၵိၼ် ယႃႉမႃႉၼမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶေးဢမ်ႇပူၼ်ႉတိုဝ်ႉလဵမ်ႇ(ပယေႃးၵ)ၵၢၼ်မိူင်း။ ပေႃးၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၶဝ်တီႉၺွပ်းၵေႃႈ တီႉပၢႆမၼ်းၵူၺ်း ဢမ်ႇတီႉ ငဝ်ႈမၼ်း။ မိူၼ်ၼင်ႇ လုၵ်ႉဢဝ်တၢင်းၼမ်ႉၶမ်း ၵူတ်ႉၶၢႆ သီႇပေႃႉ ၼမ်ႉတူႈ မိူင်းၵိုင် လၢႆလၢႆဝဵင်း ၼႂ်းမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ ပွတ်းၸၢၼ်း ဢိၵ်ႇမိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ မၢင်ဝဵင်းမီးၵိဝ်ႇၶၢႆ ယႃႈမဝ်းၵမ်လူးၵွၼ်ႇ။ လွင်ႈၼႆႉ ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၶဝ် ႁူႉယူႇၵေႃႈ ဢမ်ႇတီႉၺွပ်း၊ ၼႆႉမၼ်းပဵၼ်သိုၵ်းယဵၼ် ဢၼ်ဢဝ်ယႃႈမဝ်းၵမ်ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်းသေပိုတ်ႇၼႃႈသိုၵ်း တိုၵ်း တေႃးၾၢႆႇၼိုင်ႈ၊ မၼ်းပဵၼ်လၢႆးဢၼ်ဢဝ်ယႃႈမဝ်းၵမ်တိုၵ်း ပိူဝ်ႈတႃႇၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်းၵေႃႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၶႃႈဝႃႈတႄႉ ဢၼ်ပွႆႇယႃႈမဝ်းၵမ်ၽႄႈလိူင်ႇၼမ် ၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇပူၼ်ႉတိုဝ်ႉလဵမ်ႇ (ပယေႃးၵ) ၵၢၼ်မိူင်း- ဝႃႈၼႆ။

ၵွပ်ႈၼၼ် ၼင်ႇႁိုဝ်ယႃႈမဝ်းၵမ်ၼႂ်းမိူင်းတႆးတေႁၢႆၼႆႉ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၸိူဝ်းဢၼ်မီးမႃႇၶႅင်ႁႅင်းၵိုမ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလႆႈႁဵတ်းၼႄ ႁႂ်ႈၵူၼ်းၼုမ်ႇ ဢွၵ်ႇႁၢင်ႇယၢၼ်ၵႆယႃႈမဝ်းၵမ်ၵူၺ်းပႆႇပေႃး၊ ပႃးၸဵမ်မႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ/ ၵူၼ်းၼုမ်ႇ တေႃႇထိုင်သင်ၶ ၶဝ်ၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈသၢၼ်မိုဝ်းၵၼ်ၵွၼ်ႇ ၸင်ႇတေၸၢင်ႈၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉ ယႃႈမဝ်းၵမ်လႆႈ- ဝႃႈၼႆ။

ၵူၼ်းသီႇပေႃႉ ၵေႃႉၼိုင်ႈၵေႃႈလၢတ်ႈဝႃႈ- တႃႇဝၢၼ်ႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းသီႇပေႃႉၼႆႉ ပေႃးဝႃႈမုၼ်ၸဝ်ႈမႃး တုင်းသွမ်း ယင်းဢဝ်ယႃႈမႃႉလွင်းပႃးလူးၵွၼ်ႇ။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆး ဢၼ်ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈမႃး ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူင်းတႆး၊ ဢဝ်ယႃႈမႃႉလွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇတွၼ်ႉႁၼ်။ လွင်ႈၼႆႉ မၢင်ၽဝ်ႇတူဝ်မုၼ်ၸဝ်ႈ တေဢဝ်ယႃႈမႃႉၼႆႉ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇၶၢႆ ပၼ်ပူႇသိလ်ၼၢႆးသိလ်ၼႂ်းဝတ်ႉၼႂ်းဝႃးႁိုဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် လူႇတၢၼ်းပၼ် တႃႇမၼ်းၸဝ်ႈၵိၼ်ၸႂ်ႉၵူၺ်းႁိုဝ်၊ ဢၼ်လွင်းၼႆႉ လူႇတၢၼ်းပၼ်ႁိုဝ် သိုဝ်ႉၶၢႆၵၼ်ႁိုဝ် ႁဝ်းၵေႃႈဢမ်ႇၸၢင်ႈဝႃႈ- ဝႃႈၼႆ။

ၽူႈၶဝ်ႈၵေႃငဝ်ႈငုၼ်းသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ ယင်းလၢတ်ႈထႅင်ႈဝႃႈ- ၼႂ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းၶႃႈၼႆႉ ပေႃးမီးၶႅၵ်ႇလီပၢင်ၸႃႉ၊ လွင်ႈလူႇလွင်ႈ တၢၼ်း ၼႂ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်းသူၼ်ၼႆ ဢမ်ႇလဵင်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈၵေႃႈလဵင်ႉတၢင်းဢွမ်ႈ၊ မွၵ်ႇၵႂႃႇလဵင်ႉ တၢင်ႇႁိူၼ်းတၢင်ႇယေးသေ ႁႂ်ႈမႃးၸွႆႈႁုင်ၶဝ်ႈႁုင်ၽၵ်းပၼ် ၼႂ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်းႁိူၼ်း။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵေႃႉလႂ်မၵ်ႉ ယႃႈမႃႉၵေႃႈ ႁွင်ႉၵၼ်ၵႂႃႇတီႈႁိူၼ်း ဢၼ်ၵႆၵူၼ်းသေ လဵင်ႉယႃႈမႃႉယဝ်ႉ ၸင်ႇမႃးႁုင်ၶဝ်ႈႁုင်ၽၵ်း ယူႇတေႃႇထိုင်မိူင်းလႅင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ၊ ယႃႈၾိၼ်ႇယႃႈမႃႉ ၼႂ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းၼႆႉ မၼ်းလိူင်ႇထိုင်ၸၼ်ႉၼႆႉယဝ်ႉ- ဝႃႈၼႆ။

မီးၶၢဝ်ႇဝႃႈ မေႃႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈယႂ်ႇၼႂ်းတႆး 2 ၵေႃႉ ထုၵ်ႇတီႉၺွပ်း ၵဵဝ်ႇၵပ်းယႃႈမဝ်းၵမ်။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၽေးလူင် လွၵ်ႇငိုတ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတႆးႁဝ်း ႁႂ်ႈယွတ်ႈၼုမ်ႇ ဢၼ်ႁုၼ်ႈၶိုၼ်ႈမႃး ႁၵ်းပုတ်းတူၵ်းၵႂႃႇ။ ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ပဵၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်းတႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်းမိူဝ်းၼႃႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပေႃးၵုမ်ႇပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆ ဢဵၼ်ႁႅင်း ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်း တေဢဝ်လႂ် တေမီးလႂ်၊ လွင်ႈယႃႈမဝ်းၵမ်လိူင်ႇၼမ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်မွၵ်ႇၵုမ်ႈလမ်လူင် ဢၼ်ႁႄႉတၢင်းတႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁဝ်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ယဝ်ႉ။

ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 18/08/2014 ၼႆႉ ၾၢႆႇၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉယႃႈမဝ်းၵမ်  UNODC တင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ လူင်းလၢႆးမိုဝ်းၵၼ် လွင်ႈတေၽဵဝ်ႈယႃႈမဝ်းၵမ်။ ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ယူႇတိတ်းၸပ်းဢိူမ်ႈသၢပ်ႇ လႅၼ်လိၼ် ဝၢၼ်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ တေမီးၶပ်းမၢႆတီႇၽဵဝ်ႈပႃး၊ တေႃႇထိုင်ပီ 2017 ၼႆႉ တေတိုၵ်းတေႃးၽဵဝ်ႈပႅတ်ႈ ယႃႈမဝ်းၵမ်ႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈ ႁႅင်းႁႅင်း- ၼႆယဝ်ႉ။

ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၼႆႉ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈၵေႃႈလၢတ်ႈဝႃႈ- လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းၶဝ်ႈလွၵ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းယႂ်ႇ ၸိူဝ်းမီးဢမ်းၼၢၸ်ႈ(ဢႃႇၼႃႇ)ၶဝ် ဝၵ်ႉဢဝ်ဢဵၼ်ႁႅင်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းသေ လေႃႇတိုၵ်း ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း။ ၸၢင်ႈဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်း မင်လွၵ်းဢူၼ်ႈၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း လူၺ်ႈမၢပ်ႇၼႄးဝႃႈၵဵဝ်ႇၶွင်ႈယႃႈမဝ်းၵမ်- ဝႃႈၼႆ။