ၵဝ်ႉငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၸိုင်ႈတႆး (SHRF) ဢွၵ်ႇၽိုၼ်တၢမ်းငဝ်းလၢႆး လွင်ႈၶွမ်ႊပၼီႊၶဝ် တိုၵ်ႉသိုပ်ႇၶုတ်း ထၢၼ်ႇႁိၼ် တီႈၼႂ်းဢိူင်ႇၼမ်ႉမႃႉ ၸႄႈဝဵင်းသီႇပေႃႉ ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ယွၼ်ႉဢၢႆၵႂၼ်းထၢၼ်ႇႁိၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ပွတ်ႇမႅင်း။ တုၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈၵိုတ်းၶူင်းၵၢၼ်။


ဝၼ်းတီႈ 11/07/2017 ယူႇတီႈ ၵဝ်ႉငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၸိုင်ႈတႆး (SHRF) ဢွၵ်ႇလိၵ်ႈၽိုၼ်တၢမ်းငဝ်းလၢႆး မၢႆ 6/2017 ။ ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ ႁၢႆးငၢၼ်းလၢတ်ႈၼႄလွင်ႈ ၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်ၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ် တီႈဢိူင်ႇၼမ်ႉမႃႉ ၸႄႈဝဵင်းသီႇပေႃႉ ၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ပွတ်ႇမႅင်း (TB) ၊ ယွၼ်ႉလႆႈသုတ်ႇလူမ်းဢမ်ႇၸိုၼ်ႈသႂ်။ မႆႈၸႂ်ၸွမ်းဝႃႈ တၢင်းပဵၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈလၢမ်းၽႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပၢႆးယူႇလီ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၵႂႃႇထႅင်ႈၶၢဝ်းယၢဝ်း-ၼႆယဝ်ႉ။

ၸၢႆးႁေႃသႅင် ၽူႈၶၢၼ်ပၢၵ်ႇ SHRF လၢတ်ႈဝႃႈ- "ဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်တၢမ်းငဝ်းလၢႆးၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ႁဝ်းၶႃႈၶႂ်ႈႁႂ်ႈ လွင်ႈၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်ၼႆႉၵိုတ်းယိုတ်း၊ ႁႂ်ႈၶွမ်ႊပၼီႊၶဝ်ထွၼ်ႇဢွၵ်ႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈမၼ်းပဵၼ်ၽေးတေႃႇ သၽႃႇဝၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁႆႈၼႃးလႆႈလူႉၵွႆ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းသူၼ် ထူပ်းတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ။ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၶွမ်ႊပၼီႊၶဝ် တူၺ်းႁၼ်တၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ လွင်ႈၸဵပ်းသႅပ်ႇ ပီႈၼွင်ႉၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈသေ ၵိုတ်းယိုတ်းၵၢၼ်ၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်။ ၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၵေႃႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈတိတ်းတၢမ်ၶၢဝ်ႇငၢဝ်းတႃႇသေႇ ပိူဝ်ႈတႃႇႁႂ်ႈႁူႉဝႃႈပိူၼ်ႈႁဵတ်းသင်ယူႇလႄႈ ႁႂ်ႈၸၢင်ႈၶွၼ်ႈတုမ်ႁူမ်ႈၵၼ်ၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈၽေး ဢၼ်ပဵၼ်မႃး"။


"ယူႇတီႈႁဝ်းၶႃႈတႄႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူတ်ႇထတ်းပၼ် လွင်ႈႁဵတ်းၶူင်ၵၢၼ်၊ ႁႂ်ႈၶႂ်ႈၶိုၼ်းမူၼ်ႉမႄးထတ်းသၢင် ပၼ်ဝႃႈ- ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းလႆႈထူပ်းတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇယူႇၸိူဝ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလီႁဵတ်းႁႃႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီႁဵတ်း။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၵူၼ်းမိူင်း လိူၵ်ႈတင်ႈၶိုၼ်ႈမႃးပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈလႄႈ ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းထူပ်းတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇယူႇၼႆႉ ႁႂ်ႈတူၺ်းထိုင်ပၼ်ၵူၼ်းမိူင်း၊ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၸွႆႈၵိုတ်းယိုတ်းပၼ်ၶူင်းၵၢၼ် ဢၼ်ၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်ယူႇၸိူဝ်းၼႆႉ။ ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈၶၵ်ႉၵၢၼ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼႂ်းမိူင်းႁဝ်းၶႃႈၵေႃႈ ပႆႇသုၵ်းပႆႇလိပ်း၊ ယွၼ်ႉၼၼ် ၶူင်းၵၢၼ်ယႃႉလူႉလႅဝ်ၶူဝ်းတိုၼ်းသၽႃႇဝၸိူဝ်းၼႆႉ ႁႂ်ႈၵိုတ်းပႅတ်ႈၸူဝ်ႈၶၢဝ်း တေႃႇထိုင်ပေႃးမီးၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်း တူၵ်းလူင်းၵၼ်လႆႈ တၢင်းၵၢၼ်မိူင်း ၸင်ႇၵွႆႈဢုပ်ႇၵၼ်ထႅင်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပီႈၼွင်ႉၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၵေႃႈ မီးသုၼ်ႇလႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်း သုၼ်ႇလႆႈတႅပ်းတတ်းၸွမ်း"- ၸၢႆးႁေႃသႅင် လၢတ်ႈ။


တီႈဝၢၼ်ႈၼႃးၵုၼ် ဢိူင်ႇၼမ်ႉမႃႉၼႆႉ ၶွမ်ႊပၼီႊငူၺ်ႇယီႇပရႄး တႄႇႁႅၵ်ႈၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်မႃး မိူဝ်ႈၼႂ်းပီ 2014 သေ မီးၵၢၼ်ၶႂၢၵ်ႈၶုတ်းယႂ်ႇလူင်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃး။ ထိုင်မႃးၼႂ်းပီ 2015  ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈတင်းမူတ်း 5 ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ယူႇႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ (ၸၢႆး 8 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 2 ၵေႃႉ၊ ႁူမ်ႈ 10 ၵေႃႉ) ၵႂႃႇၵူတ်ႇထတ်း တီႈႁူင်းယႃသီႇပေႃႉသေ ထူပ်းၺႃးတၢင်းပဵၼ်ပွတ်ႇမႅင်း (TB) ။ ၼႂ်းၵူၼ်းၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼႆႉ ၶိုင်ႈၼိုင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၼႃးၵုၼ်- ၼႆယဝ်ႉ။


လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၸိူဝ်းၶဝ် လႆႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼႆႉ ယွၼ်ႉလႆႈသုတ်ႇလူမ်းဢမ်ႇၸိုၼ်ႈသႂ်၊ လႆႈသုတ်ႇၺႃးၶီႈၾုၼ်ႇ/ ၾုၼ်ႇမုၵ်ႉ ဢၢႆၵႂၼ်းမီးၵွင်ႉ ယွၼ်ႉၵၢၼ်ၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၼႂ်းပီ 2017 ၼႆႉ ဢၢႆမဵၼ်ယိုင်ႈၶႅၼ်း ႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃးလိူဝ်ဢွၼ်တၢင်းၵူႈပီ။ ၾၢင်ႁၢင်ႈတၢင်းပဵၼ် "ဢႆ"-ၼႆယဝ်ႉ။


ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၼႃးၵုၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ လႆႈသုတ်ႇ “ဢၢႆမဵၼ်လိပ်းမဵၼ်ၶဵဝ်” ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈၵွင်ထၢၼ်ႇႁိၼ်ၼၼ်ႉ ၵူႈၶိုၼ်းၵူႈဝၼ်း။ တွၼ်ႈတႃႇတေၵႂႃႇၵူတ်ႇထတ်းတူၺ်း တၢင်းပဵၼ်ပွတ်ႇမႅင်းၼႆႉ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၶဝ်လႆႈၵႂႃႇတီႈ ႁူင်းယႃၼိုင်ႈလိူၼ်ၼိုင်ႈပွၵ်ႈ။ ၵႂႃႇႁူင်းယႃၼိုင်ႈပွၵ်ႈ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်း 3-4 ဝၼ်း၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢမ်ႇပေႃးၸၢင်ႈ ႁဵတ်းၵိၼ်ၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၼႃႈႁိူၼ်း- ၼႆယဝ်ႉ။


ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၼႃးၵုၼ် ဢႃယုလႆႈ 70 ပီ၊ ၵေႃႉၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼၼ်ႉလၢတ်ႈဝႃႈ- "ၶႃႈမီးသူၼ်ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇလႄႈသူၼ် မွၵ်ႇၸီႇလီႇ (မႆႉၶီႈလဵၵ်း) တၢင်းၵႂၢင်ႈမွၵ်ႈ 2 တိုင်ႇ ယၢၼ်ၵႆမေႃႇထၢၼ်ႇၼႃးၵုၼ် ၼၼ်ႉမွၵ်ႈ 120 ဝႃး။ ပေႃးၵႂႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈသူၼ်ၼၼ်ႈ ဢၢႆထၢၼ်ႇမဵၼ်လိူဝ်ႁႅင်း၊ မဵၼ်လိပ်းမဵၼ်ၶဵဝ် သမ်ႉပေႃးဢမ်ႇၸၢင်ႈၵိၼ်ၶဝ်ႈ ၵိၼ်ၼမ်ႉလႆႈ။ တူဝ်ၵဝ်ႇလႆႈၵူတ်ႇပၢႆးယူႇလီသေ ထူပ်းၺႃးတၢင်းပဵၼ်ပွတ်ႇမႅင်း (TB) ၼႂ်းလိူၼ်ၵျုၼ်ႊ 2015 ။ ဝၢႆးပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်မႃးၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇလႆႈထူပ်းၺႃး တၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇလွင်ႈငိုၼ်းတွင်းတႄႉတႄႉ"- ၼႂ်းၽိုၼ်တၢမ်းငဝ်းလၢႆး လၢတ်ႈၵႂႃႇၼင်ႇၼႆ။


ဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈဢမ်ႇပေႃးသူၼ်ၸႂ်ၵႂႃႇၵူတ်ႇထတ်း ပၢႆးယူႇလီတီႈႁူင်းယႃလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ၵွင်ႈဝႃႈလႆႈၵႂႃႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႆ၊  ဢမ်ႇပေႃးမီးငိုၼ်း၊ ဢမ်ႇပေႃးႁူႉၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈတႃႇလၢတ်ႈတေႃႇ ၸွမ်းၵူၼ်း ႁဵတ်းၵၢၼ် တီႈႁူင်းယႃၶဝ်။


ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼမ်ႉမႃႉၼႆႉ ၶွမ်ႊပၼီႊ ငူၺ်ႇယီႊပရႄး ဢၼ်တင်ႈႁူင်းၵၢၼ်ဝႆႉတီႈ တိူင်းဝဵင်းလိူဝ်ႇ (မၼ်းတလေး) တႄႇမႃးၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ် ပီ 2004။ မီးဢွင်ႈတီႈၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်ယႂ်ႇလူင် 3 တီႈ။ တီႈၼိုင်ႈ တီႈပဵင်းသၢႆး လႆႈၵိုတ်းယင်ႉၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီ 2015။ တႃႇသွင်တီႈ တီႈၼႃးၵုၼ် လႄႈပၢင်ငႃး တိုၵ်ႉၶုတ်းယူႇ တေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်။


ၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းထုင်ႉဢိူင်ႇၼမ်ႉမႃႉ မီးႁူဝ်ၵူၼ်းမွၵ်ႈ 1,500 ၊ တင်းမူတ်းမီးဝၢၼ်ႈၵူၼ်း 7 ဝၢၼ်ႈ၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ လူၺ်ႈၵၢၼ်ႁႆႈ သူၼ် ၼႃး။ ၵူၼ်းမိူင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉၵၢၼ်ၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်သေ ၼွၵ်ႈၼိူဝ်သေထူပ်းၽေး လႆႈသုတ်ႇလူမ်းဢမ်ႇၸိုၼ်ႈသႂ်ယဝ်ႉ လႆႈလူႉသုမ်းတိူၵ်ႇႁႆႈလွၵ်းၼႃး၊ ၼမ်ႉၵိၼ်ၼမ်ႉၸႂ်ႉၶုၼ်ႇဢူၼ်၊ ၵႆႉမီးၽေးၵိုင်ႉၵၢင်ႉၸွမ်းတႃႈၸွမ်းတၢင်း ယွၼ်ႉၵႃးတေႃႉတၢင်ႇ ထၢၼ်ႇႁိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။


ပိူဝ်ႈတႃႇၵိုတ်းယိုတ်းၵၢၼ်ၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ် တီႈၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼမ်ႉမႃႉၼႆႉ ၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈလႆႈ တုၵ်းယွၼ်းမႃး ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆး။ မိူဝ်ႈၼႂ်းလိူၼ် ဢႄႊပရိူဝ်ႊ 2016 ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ 250 ပၢႆလႆႈႁူပ်ႉတင်းၽူႈၸတ်းၵၢၼ် ၶွမ်ႊပၼီႊ ငူၺ်ႇယီႇပရႄး ၶဝ်ၼႂ်းၼမ်ႉမႃႉသေ တုၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈၶဝ်ၵိုတ်း ၵၢၼ်ၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်လႄႈ တုၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈၶွမ်ႊပၼီႊ ၶဝ်ၶိုၼ်းမႄးထူမ်ပၼ်ၼမ်ႉၼွင်လူင် တီႈပဵင်းသၢႆး တီႈဢၼ်ယဵၼ်းပဵၼ်ၼွင်လူင်လႄႈမီးၵွင်ႉပႃး ၼၼ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼွင်လူင်ၼၼ်ႉၵေႃႈၶဝ်ဢမ်ႇၶိုၼ်းထူမ်ပၼ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး သိုပ်ႇၶုတ်းဢဝ်ထၢၼ်ႇႁိၼ် မႃးႁၢၼ်ႉတေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။


ၽႂ်ၽူႈလႂ်သူၼ်ၸႂ် ၶႂ်ႈႁူႉလွင်ႈတႅတ်ႈတေႃး တိတ်းတေႃႇတွင်ႈထၢမ်လႆႈတီႈ ၸၢႆးႁေႃသႅင် +66: (0) 62- 941-9600 (တႆး၊ ဢင်းၵိတ်း) ၸၢႆးၵွၼ်းလႅဝ်း +66: (0) 65-026-6104 (မၢၼ်ႈ၊ ဢင်းၵိတ်း) ဢမ်ႇၼၼ် ၶဝ်ႈတူၺ်းလႆႈၼိူဝ်ဝႅပ်ႊသၢႆႊ ၵဝ်ႉငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၸိုင်ႈတႆး shanhumanrights.org ။