မၼ်းၼၢင်းလၢတ်ႈဝႃႈ- မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း လီလႆႈၸပ်းမိုဝ်းၵၼ်သေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းၵၼ်၊ ႁဝ်းဢမ်ႇလီလႆႈမီးၸႂ်ဝႃႈ ၵဝ်ပဵၼ်ၶၢင်၊ ၵဝ်ပဵၼ်မၢၼ်ႈ၊ ၵဝ်ပဵၼ်တႆး။ ႁဝ်းလီ လႆႈမီးၸႂ်ဝႃႈ ႁဝ်းပဵၼ်ဢူၺ်းလီႁူမ်ႈၵၼ်ၼႂ်းၵၢၼ် တေႃႇသူႈ ပိူဝ်ႈတႃႇသုၼ်ႇလႆႈၻီႊမွၵ်းၶရေႊသီႊ၊ ႁဝ်းတၵ်းလႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် ႁူမ်ႈၵၼ် မိူၼ်ၼင်ႇပီႈၼင်ႇၼွင်ႉ၊ ပေႃးၼၼ် ၸင်ႇႁဝ်းၶႃႈတေပဵၼ် ၵၢၼ်(ဢွင်ႇပေႉ)လႆႈ။ ပေႃးႁဝ်းၶႃႈ ၵုမ်ႇတႅၵ်ႇယႅၵ်ႈၵၼ် လူၺ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆၸိုင် တႃႇတေလႆႈၻီႊ မွၵ်းၶရေႊသီႊ ယင်းတိုၵ်ႉၵႆယူႇ- ဝႃႈၼႆ။

ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇၵူၼ်းၼႃႈၽိူၵ်ႇၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢမႄႊရိၵႃႊ (USA) ၶဝ်၊  ၵူၼ်းၼႃႈၽိူၵ်ႇၵမ်ႈ ၼမ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶႂ်ႈၶီႇ ၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင် ၼိူဝ်ၵူၼ်းတၢင်ႇၶိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶဝ်ထၢင်ႇၶဝ်မိူၼ်ၵၼ်တင်း ပိူၼ်ႈ/တၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း။ မိူၼ်ၼင်ႇႁဝ်းထုၵ်ႇ ပိူၼ်ႈၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်၊ သူၵေႃႈထုၵ်ႇပိူၼ်ႈၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်း တဵင်၊ ႁဝ်းလႆႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇ၊ သူၵေႃႈလႆႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်တႄႉမီးတႄႉမၼ်းဢမ်ႇ ၸႂ်ႈ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ပေႃးဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၵူၼ်းၼႃႈၽိူၵ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၾၢႆႇၵၢၼ်ႉပုၼ်ႈ/သုမ်းပုၼ်ႈမီး ဝႆႉယူႇ။

ၵူၼ်းၼႃႈၽိူၵ်ႇပဵၼ်မႃးၸိူင်ႉၼႆၵေႃႈ မၢၼ်ႈၵေႃႈပဵၼ်မႃးၸိူင်ႉၼႆ။ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉ မၢၼ်ႈပဵၼ် ၾၢႆႇပေႉ ပုၼ်ႈ၊ မီးသုၼ်ႇလႆႈၼမ်လိူဝ်တၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူၼ်တင်းၵူၼ်းတႃ မွတ်ႇတေႃႇသုၼ်ႇလႆႈၶဝ်ၶိုၼ်း။ ဢၼ်မၢၼ်ႈ ဢမ်ႇႁၼ်ၼိူဝ်သုၼ်ႇလႆႈၶဝ်၊ ဢမ်ႇႁူႉတူဝ်ၶဝ်ၶိုၼ်းဝႃႈ မၢၼ်ႈမီးသုၼ်ႇလႆႈ ၼမ်လိူဝ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ႁႄႉႁၢမ်ႈ လွင်ႈႁဝ်း (မၢၼ်ႈတင်းၸၢဝ်း ၶိူဝ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢၼ်ႈ) တေလႆႈ ႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းၵၼ်။

မၢၼ်ႈၸၢင်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ-  မိူဝ်ႈပီ 1988 ႁဝ်းတေႃႇသူႈတိုၵ်းတေႃး ၺႃးပိူၼ်ႈၶႃႈႁႅမ်တင်းၼမ်၊ မိူဝ်ႈပီ 2007 ၵေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈဢမ်ႇပဵၼ်မၢၼ်ႈသေၺႃးၵိၼ်၊ သမ်ႉပဵၼ်မၢၼ်ႈသေ ဢမ်ႇလႆႈၺႃးၵိၼ် မိူၼ်ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်လီလႆႈ ႁူႉ။

ဢၼ်မၢၼ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈၺႃးၵိၼ်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ-1.ၽႅၼ်ၵၢၼ်ပိူဝ်ႈတႃႇ ယုၵ်ႉယွင်ႈၾိင်ႈငႄႈၸိူဝ်း ၶိူဝ်းမၢၼ်ႈ သေၵႂႃႇႁူမ်ႇ ငမ်းၼိူဝ်ၾိင်ငႄႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း (ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈၽႅၼ်ၵၢၼ် ဢိုၼ်ဢဝ်ပိူၼ်ႈယဵၼ်း ပဵၼ်မၢၼ်ႈ)။ 2.မၢၼ်ႈၶဝ်ႁဵတ်းသင်ႉလၵ်း ပၢႆးပၺ်ၺႃဢွၵ်ႇမႃး ႁဵၼ်းသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ၸိူဝ်းၼႆႉ တိုၼ်းဢွၵ်ႇဝႅပ်ႇပိူင်ဝႆႉ ပိူဝ်ႈတႃႇသွၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် ႁႂ်ႈယိူင်ႈၸွမ်းလၢႆးမၢၼ်ႈ၊ ၵႂႃႇၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်း မၢၼ်ႈ။ 3.သူင်ႇၵႂႃႇၸုမ်းၽိူၺ်ၽႄႈ ၵၢၼ်သႃသၼႃ၊ ႁႂ်ႈသႃသၼႃပုတ်ႉထၽႄႈတိူၼ်းၼႂ်းၼႃႈ လိၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် မိူၼ်ၼင်ႇၼႂ်းမိူင်းယၢင်း မိူင်းၶၢင်။ 4.ႁၢမ်ႈတၢပ်ႈလွင်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းလိၵ်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း (ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်း တိုၼ်းႁဵၼ်းသွၼ်လိၵ်ႈမၢၼ်ႈ)။ 5.လၢႆႈၸိုဝ်ႈ ဝဵင်း/သဵၼ်ႈတၢင်း/ ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃ/ ၸိုဝ်ႈသဵင်ဝၢၼ်ႈမိူင်း။ ၼႂ်းပီ 1989 ၼႂ်းလိူၼ်မေႊ တင်ႈၶွမ်ႊမသျိၼ်ႊသေ ထိုင်မႃးၼႂ်းလိူၼ်ၵျူၼ်ႊ ၵေႃႈ ၶိုၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း။ မိူၼ်ၼင်ႇ မၢၼ်ႈဝႃႈႁဝ်းတၵ်းလႆႈ ပိၼ်ႇၸိုဝ်ႈ ႁႂ်ႈမိူၼ်လၢႆး မၢၼ်ႈတင်းမူတ်း၊ ဢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ႁဵတ်းမႃးၼႆႉ ႁဝ်းဢမ်ႇႁပ်ႉ၊ ၼႆသေ ပိၼ်ႇၸိုဝ်ႈ ၿိူဝ်ႊမႃႊ (Burma) ပဵၼ်မျၢၼ်ႇမႃႇ (Myanmar) ၊ ဢေႊရႃႇဝၻီႊ ၵေႃႈပဵၼ်ဢေႇယႃႇဝတီႇ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ 6.လွင်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်သုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်၊ မိူၼ်ၼင်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမၢၵ်ႇမႅင်း ပေႃးမၢၵ်ႇမိူဝ်လူင်ၵႂႃႇ၊ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈပဵၼ်ႁူဝ်ႉ(လူဝ်ႈ) မၢၵ်ႇမႅင်း။ ႁုပ်ႈယိုတ်းဢဝ်ၶွင်ၵိၼ်ယႅမ်ႉ ငိုၼ်းၶမ်းၵူၼ်းမိူင်း၊ လႃႈလီၵုမ်းၶင်ၶႃတူဝ်ၶႃၸႂ်တဵၵ်း တဵင်ၵူၼ်းမိူင်း၊ ယိုဝ်းသႂ်ႇၼႂ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်းၼႃး၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼွၵ်ႈၶႂ်ႈမႃး ၸွႆႈထႅမ် ၵေႃႈ ဢမ်ႇပၼ်။ ၵၼ်ႉၸၼ်လူလၢႆၼၢင်းယိင်း၊ တိၶၢၼ်းၵူၼ်းႁၢပ်ႇ ၶေႃး၊ ၸႂ်ႉၶၢႆႉဝၢၼ်ႈၶၢႆႉသူၼ် လႄႈ လၢႆၸိူဝ်ႉ လၢႆပိူင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵူၼ်းမၢၼ်ႈဢမ်ႇလႆႈၺႃးၵိၼ်။

လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူႈသိုပ်ႇသိုပ်ႇမႃး ၶဝ်ႁၼ်ဝႃႈ- ပေႃးဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢၼ်ႈၼႆ တိုၼ်းသႂ်ႇၾင်ဢူၵ်းၾင်ၸႂ် ဝႆႉ ၶိူင်ႈမၢႆ ၵူၼ်းၶႅင်ႇတႃႉမၢၼ်ႈၶိုၼ်း၊ ၶိူင်ႈမၢႆဢၼ်ဝႃႈဢမ်ႇမီးၵတိ သၸ်ႉၸႃႇတေႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်း။

မိူဝ်ႈပီ 1979 ဢူးၼေႇဝိၼ်း လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ- မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ မီးယၢင်း/ ၶၢင် ႁူမ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ၊ ႁဝ်းတေလႆႈ ထတ်းသၢင်ဝႃႈၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸွင်ႇၶဝ်မီး သၸ်ႉၸႃႇတေႃႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းႁဝ်းယူႇႁႃႉ၊ ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈႁဝ်းယူႇႁႃႉ၊ ၼိူဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်းယူႇႁႃႉ၊ ၼိူဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈယူႇႁႃႉ- ဝႃႈၼႆ။

ၵွပ်ႈပဵၼ်မႃးၸိူင်ႉၼၼ်လႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇမိူဝ်ႈလဵဝ် ဢၼ်ဢူးတဵင်းၸဵင်ႇၶဝ် ဢၢင်ႈမႄးလႅၵ်ႈလၢႆႈပၵ်း ပိူင်ဝၢၼ်ႈမိူင်း၊ တေၶတ်း ၸႂ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸမ်ၸႂ်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈမီးလွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢူးတႃႇၼူဝ်း ႁၼ်ဝႃႈ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ သဵၼ်ႈတၢင်း ပိူဝ်ႈတႃႇတေဢဝ်ပေႉ(ဢွင်ႇပေႉ)ၼိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ် ယူႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ ႁႂ်ႈပေႃးမီး လွင်ႈၸမ်ၸႂ်ၵၼ်မႃးၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းလႆႈယူႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇတီႈမိူင်း USA ၊ ပိူဝ်ႈတႃႇဢွင်ႇပေႉၼိူဝ် လွင်ႈပဵၼ် ၵူၼ်းၼႃႈၽိူၵ်ႇ၊ သုၼ်ႇလႆႈလွင်ႈပဵၼ်ၼႃႈၽိူၵ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်း ၼႃႈၽိူၵ်ႇၶဝ်ဢွၼ်ႁဵတ်း။ ႁဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼႃႈၽိူၵ်ႇ၊ ႁဝ်းမီးသုၼ်ႇလႆႈၼမ်လိူဝ်၊ ႁဝ်းထုၵ်ႇလႆႈတူၺ်း ပၼ်ၼိူဝ် တၢင်ႇၶိူဝ်းၸိူဝ်းဢၼ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼႃႈၽိူၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၵူၼ်းၼႃႈၽိူၵ်ႇၶဝ်ၶိုၼ်းတူင်ႉၼိုင်ႁဵတ်း သၢင်ႈ။ တီႈမိူင်းမၢၼ်ႈၵေႃႈ တေႃႈၼင်ႇၼၼ်၊ တူဝ်ၵူၼ်းမၢၼ်ႈထုၵ်ႇလႆႈဢွၼ်ႁူဝ် တူင်ႉၼိုင်ႁဵတ်း သၢင်ႈတူၺ်းထိုင် ၼိူဝ်တၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း- ၼႆယဝ်ႉ။

ၽူႈတူင်ႉၼိုင်လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း ဢွင်ႇမဵဝ်းမိၼ်း ၵေႃႈလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ- လွင်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်သုၼ်ႇလႆႈ ၵူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ယူႇၵူႈတီႈ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ၊ ပိူင်လူင်မၼ်း ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်။ ၵူၼ်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ပိူၼ်ႈဢမ်ႇထုၵ်ႇတတ်းသုၼ်ႇလႆႈမိူၼ်ၸၢဝ်း ၶိူဝ်းၶဝ်၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပဵၼ်သိုၵ်းသိူဝ်မႃးသေ ၸုမ်းသိုၵ်း မၢၼ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လၢႆးတတ်း 4 တတ်းလႄႈ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် လႆႈၺႃး ၵိၼ်ၸၢၵ်ႇမၼ်းၼမ်လိူဝ် ၵူၼ်းမၢၼ်ႈတႄႉတႄႉ- ၼႆယူႇ။

ၼႂ်းမၢၼ်ႈဢၼ်ၵႆႉယူႇၾၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းသေထတ်းသၢင်ၼိူဝ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မၢၼ်ႈၶဝ်ႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်းၼႆႉမီးထႅင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇၻွၵ်း တိူဝ်ႊၸႃႇၼီႇ။ လီမီးၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼမ်ၼမ်။