ၼႂ်းတိုဝ်ႉတၢင်းၸုမ်းၼွၵ်ႈမိူင်း (Transnational Institute -TNI) လႄႈၸုမ်း (Burma Centrum Nederland-BCN) ႁူမ်ႈၵၼ်ၸတ်းပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်း “သုၼ်ႇလႆႈၵဵဝ်ႇၵပ်းတီႈလိၼ်ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ (Access denied Land Rights and Ethnic conflict) ၼႂ်းၵဵင်းမႆႇတီႈၼိုင်ႈ ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 17/05/13 ၼၼ်ႉ ၸၢဝ်းၼွၵ်ႈမိူင်းဢၼ်ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသပဵၼ်ႊ ၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈမိူင်း ၼေႊထိူဝ်ႊလႅၼ်ႊသေ လႆႈၵႂႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတီႈမိူင်းၵႂႃႊထႃႊမႃႊလႃႊ (ဢၼ်ပဵၼ်သိုၵ်းသိူဝ် မႃးၼပ်ႉသိပ်းပီသေ ၵတ်းယဵၼ်ၵႂႃႇ) လၢတ်ႈၼႄတူဝ်ထူပ်းၼင်ႇၼႆ။

ၸိုင်ႈမိူင်းၵႂႃႊထႃႊမႃႊလႃႊၼႆႉ (1)မီးၸၢဝ်းၶိူဝ်း 24 ၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ လၢတ်ႈၵႂၢမ်း 24 ၽႃသႃ၊ ၽႃသႃတၢင်း ၵၢၼ် ၵႂၢမ်းသပဵၼ်ႊ။ (2)မီးၸုမ်းလၢႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ 6 ၸုမ်း။ (3)ၸိူဝ်းၶဝ်လႆႈတိုၵ်းတေႃးၵၼ်မႃး ၶၢဝ်းတၢင်း 36 ပီ။ ၼႂ်း 36 ပီၼႆႉ ၵူၼ်းတၢႆမွၵ်ႈ 250,000 ၊ ႁၢႆလၢႆလူၺ်ႈဢမ်ႇႁူႉလွင်ႈတၢင်းမွၵ်ႈ 50,000 ၊ လွင်ႈၼႆႉ  ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၢတ်ႈၸိုင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ (UN) ပေႃးသႄႉသွမ်း တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၵႂႃႊထႃႊမႃႊလႃႊ  ဝႃႈၶႃႈလၢင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း။ ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ မီးၽူႈႁၢမ်းႁႅၵ်းတီႈယူႇၼႂ်းမိူင်း (IDP)  1,000,000 ၵေႃႉ၊  မီးၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၸိူဝ်းၵႂႃႇ ပိုင်ႈဢိင်ယူႇသဝ်းၼႂ်းမိူင်းပိူၼ်ႈမွၵ်ႈ 600,000 ၵေႃႉ။ (4) ၶဝ် (ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈ ၵၢင်ႇတင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ) ဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ် ႁိုင်ၶၢဝ်းတၢင်း 10 ပီ (1987-1996)။ လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၵၼ်ၼႂ်းၽိုၼ် လိၵ်ႈလၢႆးပၢႆပေႇတင်းမူတ်း 20 ၽိုၼ်။

ဢွၼ်ၼႃႈၼၼ်ႉ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇလၢႆလၢႆၸုမ်းမႃးႁူမ်ႈၵၼ်သေ ၵေႃႇတင်ႈပဵၼ်တႅဝ်းႁူမ်ႈ ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸုမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၵႂႃႊတႃႊမႃႊလႃႊ (Guatemalan National Unity) ။ ဝၢႆးတင်ႈတႅဝ်းႁူမ်ႈ လီငၢမ်းယဝ်ႉ ၸင်ႇၵွႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵၼ်တင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ။ ဢၼ်လူင်းလၢႆးမိုဝ်း ပဵၼ်ၾၢႆႇၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တင်းၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၵူၺ်းသေတႃႉ ၼႂ်းၵႄႈ ၼႂ်းၵၢင်ၼၼ်ႉ ၸုမ်းတူင်းဝူင်းၵူၼ်း (CSO) ၶဝ်ၵေႃႈတူင်ႉၼိုင်ၸွမ်းတင်းၼမ်၊ ယူႇတၢင်းၼွၵ်ႈသေပၼ်ႁႅင်းဢီး တႄႉတႄႉ သေ ႁိုင်ၶၢဝ်းတၢင်း 10 ပီ ၸင်ႇၵွႆႈယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ။

ၼႂ်းလိၵ်ႈ 20 ၽိုၼ်ၼၼ်ႉ ပေႃးမႃးဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ၵေႃႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်ၵေႃႇတင်ႈ- (1)ၶွမ်ႊမသျိၼ်ႊ လွင်ႈၶိုၼ်းလီၵၼ် ၼႂ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (National Reconciliation Commission) 1987 ။ (2)ၶေႃႈတူၵ်း လူင်း လႆႈၸႂ်ၵၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းသုၼ်ႇ လႆႈၵူၼ်း (Comprehensive Agreement on Human rights) ။  (3)ၶေႃႈတူၵ်းလူင်း ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈပိူဝ်ႈတႃႇမႄး တမ်းဝၢင်းတီႈယူႇၶွင်ၵူၼ်းထုၵ်ႇယၢႆႉၶၢႆႉတီႈ (Resettlement of displaced population) (1994) ။ (4)ပီ 1995 သုၼ်ႇလႆႈၶွင်ၵူၼ်းပိုၼ်ႉမိူင်း (Rights of indigenous people) ။ ၽိုၼ်လိုၼ်းသုတ်း (5)ပီ1996 တူၵ်းလူင်းၵိုတ်းယိုဝ်း (Ceasefire agreement) ၸိူဝ်းၼႆႉ။

တႅဝ်းႁူမ်ႈၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇတင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းၵႂႃႊထႃႊမႃႊလႃႊၼႆႉ ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈဢုပ်ႇၵၢၼ် မိူင်း၊ ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ တိုၵ်းယိုဝ်းၵၼ်။ ၵွပ်ႈဝႃႈ တင်းသွင်ၾၢႆႇၼႆႉ ၾၢႆႇလၢႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၵေႃႈယဝ်ႉ ၾၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵေႃႈယဝ်ႉ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈပေႃး ၶဝ်ပေႉၵၢၼ်သိုၵ်းၼႆ ၸၢင်ႈမီးၽၢႆႉၼိူဝ်ၼႂ်းၵၢၼ်ဢုပ်ႇ ဢူဝ်းၵၢၼ်မိူင်း၊ ပေႃးပေႉသိုၵ်းၶဝ်တေပေႉပုၼ်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်း- ဝႃႈၼႆ။

ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၸဝ်ႈၼိုင်ႈထတ်းသၢင်ဝႃႈ- ပေႃးတူၺ်းလွင်ႈၼႆႉ လွင်ႈတူၵ်းလူင်းၵိုတ်းယိုဝ်းမိူင်းၵႂႃႊ ထႃႊမႃႊလႃႊ တင်းမိူင်းမၢၼ်ႈ မၼ်းပိူင်ႈၵၼ်။ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ႁဝ်းသမ်ႉတႄႇတီႈတူၵ်းလူင်းၵိုတ်းယိုဝ်း ၵၼ်ဢွၼ်တၢင်းသေ ၸင်ႇၵွႆႈဢုပ်ႇ ၵၢၼ်မိူင်း၊ ၶဝ်သမ်ႉဢုပ်ႇၵၢၼ်မိူင်းယဝ်ႉသေ ၸင်ႇၵွႆႈဢုပ်ႇၵၢၼ် သိုၵ်း- ဝႃႈၼႆ။