ၼၢင်းဝႃႇၼု ၽွင်းတႅၼ်းၵုၼ်ႁဵင်ဝႃႈ တႆးၸိူဝ်းတူၵ်းမိူင်းထႆး ထုၵ်ႇလီပွၵ်ႈမိူဝ်းႁဵတ်းသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ဝႂ်ၵပ်းတူဝ် ၼႂ်းပီ 2014 ။ ၾၢႆႇၼိုင်ႈ ၽွင်းတႅၼ်းၵျွၵ်ႉမႄးၵေႃႈဝႃႈ ထုၵ်ႇလီပွၵ်ႈမိူဝ်း၊ ပေႃးဢမ်ႇၼၼ် ႁူဝ်ၵူၼ်းတႆး တေဢေႇ။

ၽွင်းတႅၼ်းသၽႃးၵူၼ်းမိူင်း ၵုၼ်ႁဵင် ပႃႊတီႊသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ (SNDP) ၼၢင်းဝႃႇၼု လၢတ်ႈတီႈပၢင်ႁူပ်း ထူပ်း ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းတႆး (Shan CBO) တီႈၵဵင်းမႆႇ၊ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းဢွၵ်ႇတၢင်းၽႅဝ်ႁွတ်ႈမိူင်းထႆး ဝႃႈ- ပီႈၼွင်ႉတႆးၸိူဝ်းတူၵ်းႁွတ်ႈၽႅဝ်မိူင်းထႆးၵူႈၵေႃႉ ၼႂ်းပီ 2014 ၼႆႉ ထုၵ်ႇလီပွၵ်ႈမိူဝ်းႁဵတ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ႁူဝ်ႁိူၼ်း၊ ပေႃးႁဝ်းဢမ်ႇပွၵ်ႈမိူဝ်း ႁဝ်းတေပဵၼ်ၵူၼ်းဢမ်ႇမီးမိူင်းယဝ်ႉ- ဝႃႈၼႆ။

မၼ်းၼၢင်းလၢတ်ႈပႃးဝႃႈ- ပႆႇပဵၼ်ပွၵ်ႈမိူဝ်းၵေႃႈ ပေႃးဝႃႈထိုင်ဝၼ်းဢၼ်ပိူၼ်ႈတေၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ႁူဝ်ၵူၼ်း တႄႉတႄႉၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈပွၵ်ႈမိူဝ်း။ ဢၼ်ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးမိူင်းထႆးၵမ်းၼႆႉ ပိူဝ်ႈတႃႇမႃးၵပ်း သၢၼ်ၸုမ်း NGO ၊ ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းတႆး CBO ။ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၵုၼ်ႁဵင်ၼၼ်ႉ ယူႇတီႈၽွင်းတႅၼ်း ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႉၼိုင်ႈသေ လႆႈလူင်းပိုၼ်ႉတီႈႁဵတ်းပၼ်ဝႂ်ၵပ်းတူဝ်ၵူၼ်း မိူင်းယူႇ။ တၢင်းၼႆႉၵေႃႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၸုမ်း CBO 2-3 ၵေႃႉ ၾိုၵ်းၵၢၼ်သေလူင်းၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၵူၼ်း။ ၸွမ်းၼင်ႇလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၼၼ်ႉ ပီႈၼွင်ႉတႆးၼႆႉ ၼႂ်းၵဵင်းမႆႇၵူၺ်း၊ ၸိူဝ်းလူင်းသဵၼ်ႈမၢႆၸိုဝ်ႈသဵင် (Register) ဝႆႉသေ ယိပ်းဝႂ်ပၢတ်ႊသ်ပွတ်ႊၸူဝ်ႈၶၢဝ်း (Temporary Passport) ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉ တင်းမူတ်းမီး ႁူဝ်ၵူၼ်းမွၵ်ႈ 6 မိုၼ်ႇ (60,000) - ဝႃႈၼႆ။

ၸၢႆးတၢၼ်းမွင်ႇ ၽွင်းတႅၼ်းသၽႃးၸႄႈမိူင်း ဝဵင်းၵျွၵ်ႉမႄး လၢတ်ႈဝႃႈ- တႃႇတေမူၼ်ႉမႄးပိူင် ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း 2008 ၊ ၶဝ်ႈၶေႉ လိူၵ်ႈတင်ႈပီ 2015 ၸိူဝ်းၼႆႉမၼ်းဢမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈ၊ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ မိူဝ်ႈလဵဝ် ပီႈၼွင်ႉၵူၼ်းတႆးထုၵ်ႇလီဢွၼ်ၵၼ် ပွၵ်ႈမိူဝ်းသေ ၸိူဝ်းဢမ်ႇမီးဝႂ်ၵပ်းတူဝ်၊ ဢမ်ႇမီးသဵၼ်ႈ မၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈႁႂ်ႈပွၵ်ႈမိူဝ်းႁဵတ်းဝႆႉ၊ ပေႃးဢမ်ႇၼၼ် ႁူဝ်ၵူၼ်းတႆးႁဝ်းတေဢေႇ ႁႅင်းၼႅၼ်ႇ၊ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈတႆးႁဝ်း သႂ်ႇၸႂ်ပၼ်ၼိူဝ်လွင်ႈၼႆႉဢိတ်းၼိုင်ႈ- ဝႃႈၼႆ။

သိုပ်ႇလၢတ်ႈထႅင်ႈဝႃႈ- မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ၽွင်းလူင်ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၶႃႇ၊  လႃးႁူႇ၊ လိသေႃးၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႁွင်ႉပႃးၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၾၢႆႇ ဝႂ်ၵပ်းတူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း (လဝၵ)သေ ဢႅဝ်ႇၶိုၼ်ႈတႂ်ႈမိူဝ်းၼိူဝ် ၵႂႃႇၸွမ်းႁူၺ်ႈၸွမ်းလွႆသေ ႁဵတ်းပၼ်ဝႂ်ၵပ်းတူဝ် (မၢတ်ႈပူင်ႇတိၼ်ႇ) တီႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈတိၵ်းတိၵ်း၊ ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်းၸိူဝ်းယူႇၸိၵ်းႁူၺ်ႈ ပၢႆလွႆႁိမ်းႁွမ်းၶဝ်ၵေႃႈ ၶဝ်ႁဵတ်းပၼ်ဝႂ်ၵပ်းတူဝ်ဢၶႃႇ လႃးႁူႇၸိူဝ်းၼႆႉတင်းၼမ်၊ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃးဝႃႈႁဝ်းၶႃႈဢမ်ႇသႂ်ႇၸႂ်သေပွၵ်ႈမိူဝ်းႁဵတ်းၼႆ ႁူဝ်ၵူၼ်းတႆးႁဝ်းတေလူတ်းယွမ်း- ဝႃႈၼႆ။

မိူဝ်ႈလဵဝ် ပီႈၼွင်ႉမၢၼ်ႈၶဝ်ၼႆႉ ၼင်ႇႁိုဝ်ၵူၼ်းၶဝ်တေၼမ်၊ ၼင်ႇႁိုဝ်ၶဝ်တေပေႉပုၼ်ႈၼၼ်ႉ ၸၢဝ်းၶႄႇၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၼႂ်း ဝၢၼ်ႈဢိူင်ႇ (မၢၼ်ႈမိူင်းမူဝ်းဝိၼ်း) ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၵူတ်ႉၶၢႆ ၸိုင်ႈတႆး ပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉ သႂ်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈ မူဝ်းဝိၼ်း ပမႃႇ တင်းမူတ်း။ လွၵ်းလၢႆးၼႆႉ မၢၼ်ႈၶဝ်ၽိူမ်ႉထႅမ်ထႅင်ႈ ႁူဝ်ၵူၼ်းၶဝ်။ ၸၢဝ်းၶႄႇ ၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၸွမ်းလွႆသမ်ႉ သႂ်ႇၸိုဝ်ႈပဵၼ်ၵူဝ်းၵၢင်ႉတင်းမူတ်း၊ ၵွပ်ႈၼႆ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ပွၵ်ႈမိူဝ်း- ၼႆယဝ်ႉ။

ၸၢႆးတၢၼ်းမွင်ႇလၢတ်ႈပႃးဝႃႈ- ပေႃးလၢမ်းၶၢတ်ႈတူၺ်းၸိုင် မိူဝ်ႈလဵဝ် ဢၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မၢၼ်ႈၼႆႉ ပေႃးမၢၼ်ႈယဝ်ႉႁွင်းမႃးပဵၼ်ယၢင်း၊ ပေႃးဢဝ်ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈဝႃႈ တႆးၼႆႉ ႁူဝ်ၵူၼ်းတိုၵ်ႉဢေႇ။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်းၼႆႉ လၢႆးၶဝ်ၵွင်ႉၵၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်သေ သႂ်ႇၸိုဝ်ႈယၢင်း ၸိူဝ်းၼႆႉၶႂ်ႈၶႅမ်ႉဝႆႉ၊ တင်ႈတႄႇၼႂ်းပီ 2010 မႃးၼႆႉ ၼႂ်းသိုဝ်ႇဢေႇရႃႇဝၻီႇၵေႃႈ ဢွၵ်ႇၸိုဝ်ႈယၢင်းမႃး ၼမ်-ဝႃႈၼႆ။

ၸၢႆးတၢၼ်းမွင်ႇ ၽွင်းတႅၼ်းသၽႃးၸႄႈမိူင်း (ၶဵတ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈမၢႆ 2 ၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉမႄး) ပဵၼ်ပႃးၸဝ်ႈ ၶွင်ယႃႈယႃတႆး သိူဝ်ႁႃႈတူဝ်။ မိူဝ်ႈလဵဝ် လူင်းႁဵတ်းပၼ်ဝႂ်ၵပ်းတူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းၵျွၵ်ႉမႄး ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇမွၵ်ႈ 30 ဝၢၼ်ႈ။

ၸွမ်းၼင်ႇ တၢင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈ ႁဵတ်းလိၵ်ႈဝႅပ်ႇၾွမ်ႊ/ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၵူၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းတူၵ်းပႃႇၽိူင်းမိူင်းပိူၼ်ႈ ပွၵ်ႈမိူဝ်း ႁိုဝ် ဢမ်ႇပွၵ်ႈမိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလၢတ်ႈ။ ၼႂ်းလိၵ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ- ပေႃးၸဝ်ႈၼႃႈ တီႈလူင်းၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၵူၼ်းၸွမ်းဝၢၼ်ႈ ၸွမ်းၶူင်ႇၸိုင် ႁႂ်ႈထၢမ်တီႈၵူႈၼႃႈႁိူၼ်း/ ၸိူဝ်းပဵၼ်ပေႃႈမႄႈတၢင်းႁိူၼ်းသေ ၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆမၼ်း ဝႆႉတင်းမူတ်း။

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇၵူၼ်းႁိူၼ်း/လုၵ်ႈလၢင်း/လၢၼ်သူ ၵႂႃႇမီးၼွၵ်ႈမိူင်းမီးလၢႆၵေႃႉ၊ ပဵၼ်ၸၢႆးႁိုဝ်ယိင်း၊ ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈတင်း ၸဝ်ႈႁိူၼ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ ပဵၼ်ထႃၼ လုၵ်ႈ/လၢၼ်/လုၵ်ႈပႂ်ႉ ႁိုဝ် လုၵ်ႈၶူၺ်၊ ၵိူဝ်းလီသႃသၼႃသင်၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသင်၊ ယိပ်းဝႂ်ၵပ်းတူဝ် သင်၊ တူဝ်ၵဝ်ႇမီးတၢင်းပဵၼ်သင်၊ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵႂႃႇၼွၵ်ႈမိူင်းပဵၼ်သင်၊ ယဝ်ႉၸၼ်ႉလိၵ်ႈသင်၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်သင်၊ ၸွင်ႇမီးၼႃႈ ႁိူၼ်းဢမ်ႇမီး၊ ၸွင်ႇမီးလုၵ်ႈလၢင်း၊ လုၵ်ႉတီႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢွၵ်ႇၵႂႃႇပီလႂ်၊ မိူဝ်ႈလဵဝ်မီးယူႇတီႈမိူင်းလႂ်။ ၵႂႃႇမီးၼွၵ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ ၵႂႃႇယိပ်းၸႂ်ႉဝႂ်သင်၊ ဝႂ်ၶွင်ႇ၊ သွမ်ႇ၊ ၶဵဝ်၊ သၢမ်တူပ်ႉ၊ ဝႂ်ၶၢဝ်၊ FRC ၊ ယိပ်းဝႂ် Passport ၊ တိုၼ်းဢမ်ႇမီးဝႂ်သေပိူင်၊ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢႃႇ ယုပႆႇတဵမ် 10 ပီၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၵဵပ်းတႅမ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆ မၼ်းဝႆႉမူတ်း- ၼႆယဝ်ႉ။

ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၸဝ်ႈၼိုင်ႈလၢတ်ႈၼႄဝႃႈ- ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းလိၵ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဢၼ်ၼႆႉဝႃႈ ႁႂ်ႈပွၵ်ႈမိူဝ်းၼႆ ဢမ်ႇလၢတ်ႈ၊ မၢင်ၽဝ်ႇၶႂ်ႈပွင်ႇဝႃႈ ပၼ်သၢႆမၢႆၸိုဝ်ႈသဵင်မိူဝ်းၵူၺ်းၵေႃႈလႆႈ၊ ဢမ်ႇမိူဝ်းၵေႃႈလႆႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးပဵၼ်လႆႈပွၵ်ႈမိူဝ်းၶႅၼ်းလီ။ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ထုၵ်ႇလီၸွပ်ႇထၢမ်ႁႂ်ႈတႅၵ်ႇလႅင်းလိူဝ်ၼႆႉ- ဝႃႈၼႆ။